اگر از بیشتر ایرانیها بپرسید نخستین حضور کشورمان در بازیهای المپیک چه زمانی بوده، احتمالاً پاسخ خواهند داد: «المپیک ۱۹۴۸ لندن». اما تاریخ روایت دیگری دارد؛ روایتی که نزدیک به نیم قرن پیش از آن آغاز شده است. سال ۱۹۰۰ میلادی است. پاریس میزبان دومین دوره بازیهای المپیک مدرن است و در حالی که ایران هنوز نه کمیته ملی المپیک دارد، نه فدراسیونهای ورزشی به مفهوم امروزی و نه حتی کاروانی رسمی برای حضور در مسابقات، نام یک ایرانی در میان شرکتکنندگان ثبت میشود؛ «فریدون ملکم»، شمشیربازی که در دوران سلطنت مظفرالدینشاه قاجار با پرچم ایران در مسابقات اپه به میدان رفت و نخستین صفحه از تاریخ المپیک ایران را نوشت. این حضور، هرچند تنها با یک ورزشکار رقم خورد، اما از نظر تاریخی اهمیت فراوانی دارد. برخلاف تصور رایج، آغاز داستان المپیک ایران نه در لندن ۱۹۴۸، بلکه در پاریس ۱۹۰۰ و در واپسین سالهای قرن نوزدهم شکل گرفت؛ زمانی که ورزش مدرن هنوز در ایران پدیدهای ناشناخته بود و کمتر کسی تصور میکرد روزی ورزشکاران ایرانی در المپیک به مدالهای طلا، نقره و برنز دست پیدا کنند. فریدون ملکم، فرزند میرزا ملکمخان ناظمالدوله، از مشهورترین روشنفکران و دیپلماتهای عصر قاجار بود. ملکمخان که از ارامنه جلفای اصفهان برخاسته بود، از نخستین چهرههایی به شمار میرفت که اندیشههای نوگرایی، قانونگرایی و اصلاحات اداری را به ادبیات سیاسی ایران وارد کرد. او سالها سفیر ایران در لندن بود، روزنامه مشهور «قانون» را در خارج از کشور منتشر میکرد و نامش در بسیاری از مهمترین تحولات فکری اواخر دوره ناصرالدینشاه و آغاز سلطنت مظفرالدینشاه دیده میشود. هرچند دیدگاهها درباره عملکرد سیاسی او متفاوت است، اما کمتر مورخی در تأثیرگذاری ملکمخان بر جریان روشنفکری ایران تردید دارد. فریدون نیز در چنین خانوادهای رشد کرد. او بخش مهمی از دوران کودکی و جوانی خود را در اروپا گذراند، در فرانسه تحصیل کرد و همزمان با فعالیت در محافل دیپلماتیک، به ورزش شمشیربازی علاقهمند شد. در آن روزگار شمشیربازی یکی از ورزشهای اشرافی اروپا محسوب میشد و در مدارس نظامی و آکادمیهای معتبر آموزش داده میشد؛ ورزشی که بعدها نام فریدون ملکم را در تاریخ ایران ماندگار کرد. همزمان با برگزاری نمایشگاه جهانی پاریس در سال ۱۹۰۰، دومین دوره بازیهای المپیک نیز برگزار شد؛ مسابقاتی که با استانداردهای امروزی تفاوت بسیاری داشت و حتی بسیاری از شرکتکنندگان نمیدانستند در رقابتهای المپیک حضور یافتهاند. در همین فضای متفاوت، فریدون ملکم در بخش اپه انفرادی به نمایندگی از ایران وارد رقابت شد. او در مرحله نخست عملکرد موفقی داشت و با کسب رتبه دوم گروه خود به دور بعد صعود کرد، اما در ادامه نتوانست به نیمهنهایی راه یابد و از مسابقات کنار رفت. اگرچه مدالی نصیب او نشد، اما نامش برای همیشه به عنوان نخستین ورزشکار ایرانی حاضر در تاریخ بازیهای المپیک ثبت شد؛ افتخاری که کمتر از آنچه شایسته است در تاریخ ورزش ایران به آن پرداخته شده است. با این حال، نباید این حضور را با اعزام رسمی کاروان ایران اشتباه گرفت. ایران در آن زمان هیچ ساختار رسمی برای حضور در المپیک نداشت و فریدون ملکم تنها ورزشکاری بود که به صورت انفرادی و با موافقت دولت وقت در مسابقات شرکت کرد. نخستین اعزام رسمی کاروان ورزشی ایران، ۴۸ سال بعد و در المپیک ۱۹۴۸ لندن انجام شد؛ همان دورهای که جعفر سلماسی نخستین مدال تاریخ ورزش ایران در بازیهای المپیک را در رشته وزنهبرداری به دست آورد. از زندگی فریدون ملکم پس از آن مسابقات اطلاعات چندانی در دست نیست. برخلاف پدر نامدارش که نقشی پررنگ در تاریخ سیاسی و فکری ایران داشت، او بیشتر عمر خود را در اروپا سپری کرد و دیگر در عرصه ورزش یا سیاست شهرتی نیافت. سرانجام در سال ۱۹۵۴ در شهر برایتون انگلستان درگذشت. امروز، بیش از ۱۲۵ سال پس از آن رقابتها، نام فریدون ملکم کمتر از آنچه شایسته است در حافظه تاریخی ورزش ایران دیده میشود؛ مردی که در روزگاری که هنوز خبری از کاروانهای پرشمار، مدالآوران نامدار، فدراسیونهای ورزشی و تشکیلات حرفهای نبود، نخستین گام ایران را در بزرگترین آوردگاه ورزشی جهان برداشت؛ گامی کوچک در آن روزگار، اما نقطه آغاز مسیری که بعدها به دهها مدال المپیکی و افتخارآفرینی ورزشکاران ایرانی در معتبرترین رقابت ورزشی جهان انجامید.
