هر بار که سطح تنش در خلیج فارس افزایش پیدا میکند، بازارهای مالی جهان تنها به حجم تولید اوپک یا آمار ذخایر نفت آمریکا نگاه نمیکنند بلکه نگاهشان به تنگه هرمز دوخته میشود، استراتژیکترین منطقهای که کتابهای تاریخ به یاد میآورند. امنیت انرژی دیگر فقط به چاههای نفت وابسته نیست؛ از تنگه هرمز تا بیمه نفتکشها، از صادرات ایران تا بازار جهانی LNG، یک درگیری منطقهای چگونه میتواند اقتصاد جهان را تحت تأثیر قرار دهد. به گزارش سرویس انرژی تابناک، ساعتی هنوز از آغاز معاملات بازارهای جهانی نفت نگذشته بود که نخستین خبر از افزایش تنشهای نظامی در خاورمیانه روی خروجی خبرگزاریهای بینالمللی قرار گرفت. هنوز ابعاد ماجرا روشن نبود؛ نه تعداد حملات مشخص شده بود، نه دامنه درگیری، نه حتی واکنش رسمی دولتها اما معاملهگران بازار انرژی برخلاف سیاستمداران منتظر جزئیات نماندند. چند دقیقه بعد قیمت نفت برنت مسیر صعودی گرفت. این شاید مهمترین ویژگی بازار انرژی باشد؛ بازار قبل از آنکه جنگ را ببیند، ریسک جنگ را قیمتگذاری میکند. برای معاملهگران نفت آنچه اهمیت دارد تعداد موشکها یا بیانیههای سیاسی نیست؛ برای آنها مهم این است که امنیت عرضه انرژی در معرض تهدید قرار گرفته یا نه؛ حتی اگر پاسخ به این سوال «شاید» هم باشد، بازار واکنش خود را آغاز میکند. این رفتار اتفاق تازهای نیست. در چهار دهه گذشته تقریباً تمام بحرانهای بزرگ خاورمیانه پیش از آنکه پیامدهای نظامی خود را نشان دهند، اثرشان را بر بازار انرژی گذاشتهاند. از جنگ اول خلیج فارس در سال ۱۹۹۰ گرفته تا حمله به تأسیسات نفتی بقیق عربستان در سال ۲۰۱۹ تا جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و همچنین تجاوز بیرحمانه اسرائیل و امریکا به خاک کشورمان، نخستین واکنش نه در میدان نبرد بلکه در تالارهای معاملات لندن، نیویورک و سنگاپور دیده شد. تحلیلگران آژانس بینالمللی انرژی و اداره اطلاعات انرژی آمریکا بارها تأکید کردهاند که خاورمیانه همچنان مهمترین منطقه جهان برای امنیت عرضه نفت و گاز است. به همین دلیل هرگونه افزایش تنش در این منطقه حتی اگر به توقف واقعی صادرات منجر نشود، میتواند انتظارات بازار را تغییر دهد و قیمتها را تحت تأثیر قرار دهد. حساسیت بازارهای جهانی روی این منطقه خاص را باید در جغرافیای انرژی جهان جستوجو کرد. خلیج فارس فقط محل استقرار بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان نیست؛ مهمترین شاهراه انتقال انرژی جهان است. میلیونها بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی و بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) هر روز از آبراههایی عبور میکنند که کوچکترین اختلال در آنها میتواند زنجیره تأمین انرژی را در چند قاره تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل است که شرکتهای بیمه دریایی، مؤسسات رتبهبندی ریسک، خطوط کشتیرانی و شرکتهای بزرگ انرژی همزمان با افزایش تنشهای امنیتی محاسبات خود را تغییر میدهند. هزینه بیمه نفتکشها افزایش مییابد، نرخ حملونقل بالا میرود، برخی کشتیها مسیر خود را تغییر میدهند و خریداران نیز برای جلوگیری از ریسک، به دنبال منابع جایگزین میروند. شاید در ظاهر این تحولات فقط چند عدد روی تابلوهای بورس انرژی باشد اما این اعداد در عمل میتوانند قیمت سوخت، هزینه تولید کارخانهها، نرخ تورم و حتی رشد اقتصادی کشورها را تغییر دهند. اینجاست که یک واقعیت مهم آشکار میشود. در بازار انرژی، امنیت فقط یک مفهوم نظامی نیست؛ یک متغیر اقتصادی است. برای ایران این موضوع اهمیتی دو چندان دارد. کشوری که یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است بیش از بسیاری از کشورها از تحولات امنیتی منطقه تأثیر میپذیرد. هر افزایش تنش میتواند هم فرصتهایی مانند رشد قیمت جهانی نفت ایجاد کند و هم تهدیدهایی مانند افزایش هزینه صادرات، دشوارتر شدن حملونقل دریایی و کاهش اطمینان خریداران. در چنین شرایطی مسلم است که تنشهای منطقهای بر بازار انرژی اثر میگذارند. اما آیا ایران برای مدیریت این ریسکهای ژئوپلیتیکی برنامهای متناسب با جایگاه خود در بازار انرژی دارد؟ جواب این پرسش ما را به مهمترین گلوگاه انرژی جهان میرساند؛ جاییکه سرنوشت بخش بزرگی از تجارت نفت و گاز جهان هر روز از آن عبور میکند. تپش نبض انرژی در گلوگاه جهان اگر بخواهیم فقط یک نقطه روی نقشه جهان را انتخاب کنیم که بیشترین تأثیر را بر بازار انرژی داشته باشد، احتمالاً هیچ گزینهای مهمتر از تنگه هرمز نخواهد بود؛ آبراهی باریک که در باریکترین نقطه خود تنها حدود ۳۹ کیلومتر عرض دارد، اما هر روز میلیاردها دلار نفت، گاز و فرآوردههای انرژی از آن عبور میکند. به همین دلیل است که کارشناسان انرژی، تنگه هرمز را نه یک مسیر دریایی، بلکه مهمترین گلوگاه انرژی جهان میدانند. بر اساس تازهترین گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، بهطور متوسط روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این تنگه عبور میکند؛ رقمی که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف روزانه نفت جهان و نزدیک به یکسوم تجارت دریایی نفت خام است. اما اهمیت هرمز فقط به نفت محدود نمیشود. بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژی (IEA) و QatarEnergy، حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) از همین مسیر انجام میشود؛ عمدتاً محمولههایی که از قطر بزرگترین صادرکننده LNG جهان، راهی بازارهای آسیایی و اروپایی میشوند. این یعنی هرگونه اختلال در این آبراه، نهتنها قیمت نفت بلکه بازار جهانی گاز را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. در عمل تنگه هرمز شریان حیاتی اقتصاد بسیاری از کشورهای تولیدکننده انرژی است. به جز کشورمان، صادرات بخش عمده نفت خام کشورهای عربستان سعودی، عراق، کویت، امارات و قطر هم از این مسیر انجام میشود. بخش بزرگی از نیاز انرژی اقتصادهای بزرگی مانند چین، هند، ژاپن و کره جنوبی نیز به عبور ایمن نفتکشها و کشتیهای حامل LNG از این آبراه وابسته است. به همین دلیل هر بار که سطح تنش در خ
