روز 24 اردیبهشت سال 1349 نمایندگان مجلس شورای ملی در دوره محمدرضا شاه پهلوی به جدایی بحرین از ایران رأی دادند. بحرین که در دورههای مختلف تاریخی بخشی از قلمرو ایران و از مناطق مهم خلیج فارس بهشمار میرفت، در آبان ۱۳۳۶ بهعنوان استان چهاردهم ایران معرفی شد؛ بااینحال، حکومت محمدرضا شاه پهلوی کمتر از ۱۳ سال بعد، با پذیرش نتیجه نظرخواهی محدود سازمان ملل، از پیگیری رسمی حاکمیت تاریخی ایران بر این مجمعالجزایر عقبنشینی کرد. روز ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۹، نمایندگان مجلس شورای ملی گزارش دولت و نتیجه اعلامشده از سوی سازمان ملل را تصویب کردند. در این فرایند، برخلاف یک همهپرسی عمومی، رأی مستقیم تمام مردم بحرین اخذ نشد و نماینده دبیرکل سازمان ملل تنها با شماری از شخصیتها، گروهها و نمایندگان بخشهایی از جامعه بحرین گفتوگو کرد. بحرین در مرداد ۱۳۵۰، همزمان با پایان سلطه رسمی بریتانیا بر این منطقه، استقلال خود را اعلام کرد. ازاینرو، جدایی بحرین را باید حاصل مجموعهای از عوامل تاریخی، گسترش نفوذ استعمار بریتانیا در خلیج فارس و تصمیم حکومت پهلوی برای چشمپوشی از حقوق تاریخی ایران دانست؛ تصمیمی که از همان زمان با مخالفت شماری از نمایندگان مجلس، گروههای سیاسی و شخصیتهای ملی روبهرو شد. بحرین از چه زمانی بخشی از ایران بود؟ پیوند تاریخی بحرین با ایران به دوران پیش از اسلام بازمیگردد. این مجمعالجزایر در دورههایی از تاریخ، از جمله دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، در حوزه حاکمیت و تمدن ایران قرار داشت. پس از ورود اسلام نیز ارتباط بحرین با حکومتهای مستقر در ایران به شکلهای مختلف ادامه یافت. در آغاز قرن شانزدهم میلادی، پرتغالیها با هدف تسلط بر راههای تجاری خلیج فارس، شماری از بنادر و جزایر منطقه، از جمله بحرین را اشغال کردند. حضور پرتغال در بحرین تا دوره شاه عباس صفوی ادامه داشت و نیروهای ایرانی در سال ۱۶۰۲ میلادی توانستند پرتغالیها را از این مجمعالجزایر بیرون برانند. پس از این تحول، حاکمیت ایران بر بحرین بار دیگر تثبیت شد و این منطقه برای مدتی از طریق حاکمان محلی وابسته به دولت صفوی اداره میشد. با سقوط صفویه و گسترش بیثباتی در ایران، قدرت دولت مرکزی در بخشهایی از خلیج فارس کاهش یافت و زمینه برای قدرتگیری نیروهای محلی و دخالت قدرتهای خارجی فراهم شد. آلخلیفه چگونه بر بحرین مسلط شد؟ یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ بحرین در سال ۱۷۸۳ میلادی رقم خورد. در این سال، خاندان آلخلیفه که پیشتر در بخشهایی از شبهجزیره عربستان و قطر استقرار داشت، با حمله به بحرین کنترل این مجمعالجزایر را در دست گرفت. پس از تسلط آلخلیفه، اعمال حاکمیت مستقیم ایران بر بحرین با موانع جدی روبهرو شد؛ بااینحال، دولتهای ایران همچنان بحرین را بخشی از قلمرو تاریخی کشور میدانستند و حکومت خاندان آلخلیفه و حضور بریتانیا را موجب از میان رفتن حقوق ایران تلقی نمیکردند. خاندان آلخلیفه برای تثبیت موقعیت خود، بهتدریج به حمایت قدرتهای منطقهای و سپس بریتانیا متکی شد. این حمایت خارجی تلاشهای دولت ایران برای اعمال دوباره حاکمیت خود بر بحرین را دشوار کرد. آغاز نفوذ استعمار بریتانیا در بحرین با گسترش فعالیتهای استعماری بریتانیا و افزایش اهمیت مسیر دریایی منتهی به هندوستان، خلیج فارس به یکی از مناطق راهبردی سیاست خارجی لندن تبدیل شد. دولت بریتانیا بهتدریج با شماری از شیوخ و حکام محلی سواحل جنوبی خلیج فارس پیمانهایی منعقد کرد و نفوذ سیاسی و نظامی خود را در منطقه گسترش داد. نفوذ رسمی بریتانیا در بحرین از پیمان سال ۱۸۲۰ افزایش یافت و در دهههای بعد، با امضای پیمانهای تازه، عمیقتر شد. براساس پیمان سال ۱۸۶۱، بریتانیا تعهد کرد در برابر حملات خارجی از بحرین دفاع کند و در مقابل، حاکم بحرین محدودیتهایی را در روابط خارجی خود پذیرفت. پیمانهای بعدی نیز استقلال عمل حکومت محلی را بیش از پیش کاهش دادند. در نتیجه، اگرچه خاندان آلخلیفه همچنان اداره امور داخلی بحرین را در دست داشت، سیاست خارجی و امنیت این مجمعالجزایر عملاً زیر نفوذ و نظارت بریتانیا قرار گرفت. این وضعیت باعث شد مسئله بحرین از یک موضوع میان ایران و حاکمان محلی، به مناقشهای میان ایران و یکی از مهمترین قدرتهای استعماری آن دوران تبدیل شود. اهمیت اقتصادی و راهبردی بحرین برای ایران مجمعالجزایر بحرین در بخش جنوبی خلیج فارس و در نزدیکی سواحل عربستان سعودی و قطر قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی آن سبب شده بود بحرین از گذشته در تجارت دریایی، صید مروارید و کنترل مسیرهای ارتباطی منطقه نقش مهمی داشته باشد. اقتصاد بحرین برای مدتها بر صید و تجارت مروارید طبیعی متکی بود، اما با گسترش تولید مروارید پرورشی در ژاپن، این صنعت با رکود مواجه شد. کشف نفت در دهه ۱۹۳۰ نیز ساختار اقتصادی بحرین را تغییر داد و بر اهمیت سیاسی آن افزود. با وجود محدود بودن منابع نفت و گاز بحرین در مقایسه با برخی کشورهای همسایه، موقعیت جغرافیایی این مجمعالجزایر اهمیت راهبردی بیشتری داشت. تداوم حاکمیت ایران بر بحرین میتوانست موقعیت سیاسی، نظامی و دریایی ایران را در خلیج فارس به شکل قابلتوجهی تقویت کند. به دلیل همین اهمیت ژئوپلیتیکی، مسئله بحرین برای دههها یکی از مهمترین موضوعات سیاست خارجی ایران در خلیج فارس و از اصلیترین موارد اختلاف تهران با بریتانیا و حکومتهای عربی منطقه بود. بحرین چگونه استان چهاردهم ایران شد؟ در دوره پهلوی، پیگیری حقوق تاریخی ایران در بحرین با جدیت بیشتری دنبال شد. دولت ایران بارها نسبت به اقداماتی که بحرین را یک واحد سیاسی مستقل معرفی میکرد اعتراض کرد و جدایی آن را مغایر حاکمیت تاریخی کشور دانست. در آبان ۱۳۳۶، هیئت وزیران با تقسیم کشور به ۱۴ استان، بحرین را بهعنوان استان چهاردهم ایران معرفی کرد. برای این استان دو کرسی نمایندگی در مجلس شورای ملی نیز در نظر گرفته شد. اعلام بحرین بهعنوان استان چهاردهم، بیش از
روزیاتو
روزیاتوروزیاتو