در واگنهای شلوغ متروی تهران، جایی میان هفتتیر تا صادقیه، یک بازار سیار بینام شکل گرفته که هر ایستگاهش به ورودی اشتغال غیررسمی تبدیل میشود.روایت این گزارش، نگاهی میدانی به اقتصادی است که در حرکت قطارها زنده میشود و از دل آن، معیشت دهها دستفروش در قالب درآمدهای ناپایدار اما قابل توجه شکل میگیرد. آرمان زارعی: حوالی عصر از هفتتیر سوار مترو شدم؛ زمانی که واگنها از یک فضای صرفاً حملونقلی عبور میکنند و به یک بازار سیار تبدیل میشوند. هنوز قطار کامل از ایستگاه جدا نشده بود که صداها وارد شدند؛ «هندزفری اصل… پاوربانک… کابل شارژ… جوراب… عطر… و...». این صداها نه مزاحماند و نه اتفاقی؛ بخشی از یک ساختار اقتصادی تثبیتشدهاند که در دل مترو شکل گرفته است. در ظاهر، آنچه دیده میشود چند فروشنده دورهگرد است، اما در واقع با یک شبکه اشتغال غیررسمی مواجهیم که بر پایه حرکت قطار، تراکم مسافر و زمانهای کوتاه توقف شکل گرفته است. در این مدل، ایستگاهها نقش ورودی نیروی کار را دارند و واگنها نقش فضای فروش محدود زمانی. اقتصاد، نه در مکان ثابت، بلکه در جریان حرکت تعریف میشود؛ جایی که «زمان» جایگزین «مکان» شده است. از حقوق ۱۸ میلیونی به درآمد ۴۰ میلیونی رسیدم؛ دستفروشی جای کارمندی را گرفت اولین گفتوگو را با جوانی حدود ۳۰ ساله آغاز کردم که کولهای بزرگ همراه داشت. بدون مکث شروع به فروش کرد؛ هندزفری، کابل شارژ و پاوربانک. لحنش کاملاً عادی و روزمره بود، نه تبلیغاتی و نه هیجانی. جنسها را یکییکی نشان میداد و همزمان بین مسافران حرکت میکرد. وقتی با همکارش صحبت میکرد متوجه شدم با هم همشهری هستیم. همین موضوع باعث شد کمی فضا بین من و او صمیمیتر شود. وقتی درباره درآمد پرسیدم، ابتدا دقیق جواب نداد. چند ثانیه بعد گفت: «بستگی داره… روزی ۱ تا ۲ میلیون هم درمیاد. ماهی اگر جمع کنی حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون میشه.» سپس اضافه کرد: «من قبلاً شرکت کار میکردم، ۱۸ میلیون حقوق میگرفتم. اینجا کمتر امنیت داره ولی درآمدش بالاتره.» این مقایسه ساده، در واقع یکی از مهمترین تغییرات در بازار کار شهری را نشان میدهد؛ خروج تدریجی نیروی کار از اشتغال رسمی با درآمد ثابت به سمت اشتغال غیررسمی با درآمد متغیر اما سقف بالاتر. در این مدل، امنیت شغلی کاهش یافته اما امکان جهش درآمدی افزایش پیدا کرده است. با نزدیک شدن قطار به ایستگاه امام خمینی، تراکم جمعیت و همزمان تراکم فعالیت اقتصادی بیشتر شد. دو فروشنده همزمان وارد واگن شدند؛ یکی پاوربانک عرضه میکرد و دیگری هندزفری و کابلهای چندکاره. رقابت میان آنها نه بر سر قیمت، بلکه بر سر زمان و توجه بود؛ هرکدام تلاش میکردند در چند ثانیه اول دیده شوند. فروشنده پاوربانک با صدای بلند گفت: «پاوربانک، شارژر فست شارژ، زیر قیمت بازار!» و بلافاصله فروشنده دیگر ادامه داد: «هندزفری مکالمه عالی، همینجا تست کن!» این رقابت کوتاه، ماهیت واقعی این بازار را نشان میدهد؛ بازاری که در آن توجه مسافر، مهمترین دارایی است و فروش در چند ثانیه اول شکل میگیرد یا از بین میرود. در ادامه مسیر، فروشندهای دیگر وارد شد؛ این بار با جوراب، کمربند، عطرهای کوچک و چند اکسسوری ارزانقیمت. بستههایش را کنار در واگن باز کرد و گفت: «جوراب نخی، عطر جیبی، ارزونه… نگاه کنید، بد نیست.» لحنش آرامتر بود و بیشتر بر فروش خرد و سریع تکیه داشت. درآمد فروشندگان در واگنهای مترو چقدر است؟ وقتی درباره درآمدش پرسیدم گفت: «ثابت نیست… ولی بعضی ماهها ۲۰ تا ۳۰ میلیون درمیاد. این کار رو عصرها انجام میدم، صبح یه کار دیگه دارم.» این الگو نشان میدهد که دستفروشی در مترو برای بخشی از فعالان، نه یک شغل کامل، بلکه یک لایه مکمل درآمدی در سبد معیشت خانوار است. با حرکت قطار به سمت ایستگاه تئاتر شهر، ساختار واگن تغییر کرد. فروشندگان جدیدی وارد شدند و تنوع اجناس بیشتر شد؛ از هندزفری و پاوربانک گرفته تا جوراب، عطر، کمربند، آدامس و لوازم جانبی موبایل. یکی از آنها با چند بسته آدامس و کابل در دست گفت: «اینجا مغازه نیست که اجاره بدی. ما حرکت داریم. هر ایستگاه یه بازاره.» این جمله، خلاصه مدل اقتصادی مترو است؛ حذف مکان ثابت و جایگزینی آن با حرکت. در این ساختار، هر توقف قطار یک چرخه فروش کوتاه ایجاد میکند و هر حرکت، پایان آن چرخه است. بنابراین ارزش کار نه در داشتن محل فروش، بلکه در توانایی استفاده از زمانهای بسیار کوتاه تعریف میشود. در واگن دیگر، فروشندهای حدوداً ۴۵ ساله با بستههای جوراب و لباسهای سبک ایستاده بود. آرامتر از بقیه صحبت میکرد. گفت: «قبلاً کارگر ساختمون بودم، بدنم دیگه نمیکشه.» سپس اضافه کرد: «۱۵ تا ۲۰ میلیون حقوق دارم اینجا، ولی بستگی به روز داره.» در لحن او نه رضایت کامل بود و نه نارضایتی؛ بیشتر نوعی پذیرش تغییر مسیر شغلی. در کنار او، فروشنده جوانتری درباره فروش لوازم بهداشتی،خمیر دندان، مسواک و... میگفت که «اینجا اگر مسیرت رو بلد باشی، پول هست؛ اگر نه، هیچی نیست.» در یک واگن دیگر، زن جوانی با بستههای کوچک اکسسوری و جوراب ایستاده بود. گفت: «من فقط عصرها میام. خرج زندگی بالاست.» و درباره درآمدش افزود: «بعضی ماهها ۲۰ تا ۳۰ میلیون هم میشه، ولی ثابت نیست.» این بخش از اقتصاد مترو نشان میدهد که بخشی از نیروی کار، بهویژه در خانوارها، از این فضا بهعنوان ابزار جبران فاصله درآمد و هزینه استفاده میکند. در میانه مسیر، فروشنده دیگری با عطرهای کوچک و اسپریهای جیبی و... وارد شد و گفت: «اینا رو تو مغازه بپرسی دو برابر درمیاد، اینجا ارزونه.» او تأکید میکرد که مزیت اصلی این بازار «حذف واسطه» و «نبود هزینه اجاره» است؛ نکتهای که بارها در گفتوگوها تکرار میشود. با نزدیک شدن قطار به صادقیه، واگنها کمکم خلوت شدند و فروشندگان یکییکی پیاده شدند یا به واگنهای دیگر رفتند. اما آنچه باقی ماند، نه صداهای فروش، بلکه یک منطق اقتصادی بود؛ منطق بازاری که نه در خیابان، نه در مغ
خبرآنلاین
خبرآنلاینخبرآنلاین