تشییع، امری دینی است، نه آیینی عرفی. تشییع، مراسمی ملی، محلی، بومی یا منطقهای نیست؛ هرچند ممکن است نوع برگزاری آن متأثر از عناصر منطقهای و محلی باشد. آیینهای تشییع در تاریخ تشیع، صرفاً مراسم بدرقه درگذشتگان نیستند؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی شیعیان و بازتابی از تحولات اجتماعی، سیاسی و مذهبی هر دوره به شمار میروند. از تشییعهای مخفیانه ائمه(ع) تا بدرقههای میلیونی روزگار معاصر، این مراسمها همواره حامل پیامهایی فراتر از سوگواری بودهاند و مطالعه آنها میتواند ابعاد کمتر دیدهشده تاریخ تشیع را آشکار کند. دکتر سعید طاووسیمسرور، عضو هیئتعلمی دانشگاه علامه طباطبائی، در نشست «بدرقه بزرگان؛ روایت تشییع از صدر اسلام تا رهبر شهید»، ضمن مرور سیر تاریخی این سنت، به نمونههایی کمتر شنیدهشده، پرداخته و کارکردهای اجتماعی و تاریخی این آیین را بررسی کرده است. بازخوانی تاریخ آیین تشییع در تشیع؛ از عصر ائمه(ع) تا روزگار معاصر بحثی که داریم درباره آیین تشییع بزرگان در تاریخ تشیع است و تا به امروز نیز ادامه پیدا میکند؛ آیینی که اکنون خود نیز در دل آن حضور داریم، یعنی آیین تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی. یکی از نکات مهم در این باره این است که تشییع، امری دینی است، نه آیینی عرفی. تشییع، مراسمی ملی، محلی، بومی یا منطقهای نیست؛ هرچند ممکن است نوع برگزاری آن متأثر از عناصر منطقهای و محلی باشد. اما اصل تشییع، امری دینی است و در روایات، ثوابهای فراوانی برای آن ذکر شده است. علاوه بر مسئله تشییع، مجموعهای از آداب نیز داریم؛ مثلاً درباره تدفین نیز آدابی وجود دارد و سفارشهایی بیان شده است. یکی از موضوعاتی که میتوان به آن پرداخت، تشییع معصومان علیهمالسلام است. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله به معنای واقعی کلمه تشییع نداشتند؛ زیرا در همان محلی که رحلت کردند، به خاک سپرده شدند. البته مراسم نماز برگزار شد و مردم بهصورت دستهدسته میآمدند. گفته شده است که تا هفتاد بار بر پیکر آن حضرت نماز خوانده شد. خود نماز نیز یکی از همین آیینهای دینی است و از دو جهت میتواند محل توجه باشد: نخست اینکه چه کسی نماز را بخواند و دوم اینکه چه عباراتی را بر زبان بیاورد. در زمان خود ما نیز در هر دو زمینه، مسائل و وقایعی وجود داشته است. حضرت زهرا سلاماللهعلیها نیز، بنابر نظر بنده، تشییع نداشتند؛ زیرا ایشان نیز در منزل خودشان دفن شدند و تنها جمع بسیار محدودی در آنجا حضور داشتند و بر پیکر ایشان نماز اقامه کردند. امیرالمؤمنین علیهالسلام و اسماء بنت عمیس، غسل ایشان را بر عهده داشتند و در همان منزلی که در جوار قبر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله قرار داشت، ایشان به خاک سپرده شدند. حالا در این باره قبلاً هم صحبت کردهام که موضوع بحث ما اکنون نیست. امیرالمؤمنین علیهالسلام تشییع داشتند، اما تشییع عمومی نداشتند؛ زیرا ایشان نیز شبانه و بهصورت مخفیانه دفن شدند و صرفاً اعضای خانواده و برخی از نزدیکان حضور داشتند. ازاینرو، دفن شبانه در تاریخ تشیع، یادآور تشییع و تدفین امیرالمؤمنین علیهالسلام و حضرت زهرا سلاماللهعلیها و نماد مظلومیت آنان است. البته در طول تاریخ نیز نمونههایی از این دست داشتهایم؛ مانند تشییع و تدفین شبانه آیتالله العظمی خویی که با حضور جمع محدودی، نماز ایشان به امامت آیتالله سیستانی و با حضور مأموران بعثی، در مسجد خضراءِ حرم امیرالمؤمنین علیهالسلام برگزار شد. امام حسن علیهالسلام تشییع عمومی داشتند؛ اما مراسم تشییع ایشان از سوی حکومت وقت و نماینده آن در مدینه، یعنی مروان، با تهدید مواجه شد. همچنین حضور عایشه، همسر پیامبر، و جلوگیری از دفن آن حضرت در جوار پیامبر نیز از وقایع آن روز بود. در برخی گزارشهای شیعی نیز آمده است که تابوت حامل پیکر حضرت را تیرباران کردند. در نهایت، چون خود ایشان وصیت کرده بودند که حاضر نیستند برای دفن ایشان در کنار پیامبر، خونی ریخته شود، مطابق وصیتشان پیکر آن حضرت در کنار قبر فاطمه بنت اسد، در بقیع، به خاک سپرده شد. این مطلب در وصیت ایشان نیز آمده است که فرمودند: «مرا کنار قبر مادربزرگم، فاطمه، دفن کنید.» امام حسین علیهالسلام نیز، همانگونه که مستحضرید، بدن مطهرشان سه روز در بیابان باقی ماند و پس از آن، قبیله بنیاسد پیکر ایشان را به خاک سپرد. بنابراین، هیچ مراسم تشییعی برای آن حضرت برگزار نشد. امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهمالسلام، همانند دیگر بزرگانی که در مدینه از دنیا میرفتند، توسط مردم مدینه تا بقیع تشییع شدند. البته شاید تشییع امام صادق علیهالسلام از این جهت چشمگیرتر بوده باشد که بنیامیه نسبت به تشییع امام سجاد و امام باقر علیهماالسلام حساسیتهایی داشت. برای نمونه، در روایتی آمده است که به سعید بن مسیب گفتند: «آیا نمیآیی بر علی بن الحسین نماز اقامه کنی؟» پاسخ داد: «نه، نمیآیم. دو رکعت نماز مستحبی که در مسجد پیامبر بخوانم، برای من بهتر از آن است که بر پیکر او نماز بخوانم.» سپس گفتهاند که این سخن را از باب تقیه گفته است؛ زیرا میخواستند ببینند چه کسانی برای حضور در صف نخست نماز بر پیکر امام سجاد علیهالسلام اصرار میکنند. ازاینرو، او خود را کنار کشید و در مراسم شرکت نکرد. شکوه تشییع امام کاظم (ع) در بغداد یکی از بزرگترین مراسمهای تشییع ائمه علیهمالسلام که در منابع تاریخی نیز ثبت شده، تشییع امام کاظم علیهالسلام در بغداد است. پیکر مطهر ایشان را بر روی پل بغداد، در کنار دجله، قرار دادند و اعلام کردند هرکس میخواهد بیاید و ببیند که آیا اثری از جراحت یا تغییر رنگ در بدن ایشان وجود دارد یا نه؛ زیرا حکومت متهم بود که آن حضرت را به شهادت رسانده است و برای رفع این اتهام میخواست پیکر ایشان را در معرض دید عموم قرار دهد تا وانمود کند آسیبی به ایشان نرسیده است. پس از آن، مراسم تشییع بسیار باشکوهی برگزار شد که هزاران نفر، اعم از شیعه و سنی، در آن حضور داشتند. مسئولیت این مراسم بر عهده سلیمان، فرزن
خبرفوری
خبرفوریخبرفوری