ایران جنگ را در شرایط تحریم، فشار اقتصادی و حمله نظامی آغاز کرد، اما مرحله موقت توافق را در حالی پشت سر گذاشته است که موضوع داراییهای مسدودشده در دستور کار قرار گرفته است. یادداشت مهمان، محمد اکمل خان: تفاهمنامه رسمی ۱۴ بندی میان ایران و ایالات متحده، شباهتی به سندی ندارد که واشنگتن و تلآویو مدعی بودند برای تحمیل آن وارد جنگ شدهاند. در این توافق نه خبری از تغییر نظام در تهران است، نه برنامه موشکی ایران روی میز قرار گرفته، نه مواد هستهای غنیشده از خاک ایران خارج شده و نه از ایران خواسته شده است که تسلیم بیقیدوشرط شود. در مقابل، این توافق یک فرصت دیپلماتیک ۶۰ روزه ایجاد کرده که در آن ایران از امتیازات فوری نظامی و اقتصادی بهرهمند میشود، در حالی که حساسترین موضوعات هستهای به مذاکرات آینده موکول شده است. به همین دلیل، یک پرسش اساسی مطرح میشود: آیا ایران پس از تحمل خسارات سنگین جنگ، توانسته است فشارهای میدان نبرد را به اهرم قدرت در عرصه دیپلماسی تبدیل کند؟ آمریکا و اسرائیل در پی چه بودند؟ ادبیات سیاسی واشنگتن و تلآویو در طول جنگ بهروشنی سه هدف اصلی را نشان میداد: نخست، شکستن اعتمادبهنفس راهبردی جمهوری اسلامی و حتی وادار کردن آن به تغییر نظام سیاسی. دوم، از میان بردن توان هستهای ایران به شکلی آشکار، غیرقابلبازگشت و تحت کنترل خارجی. سوم، کاهش نفوذ منطقهای ایران، بهویژه در لبنان و دیگر جبهههای مرتبط. اما اگر نتایج حاصل از تفاهمنامه را با این اهداف مقایسه کنیم، تصویری کاملاً متفاوت مشاهده میشود. نظام سیاسی ایران همچنان پابرجاست. برنامه موشکی کشور حتی در متن توافق ذکر نشده است. لبنان بهعنوان یک پرونده امنیتی مستقل برای اسرائیل تعریف نشده، بلکه در چارچوب آتشبس فراگیر در همه جبههها قرار گرفته است. موضوع اورانیوم غنیشده نیز نه از طریق مصادره یا انتقال، بلکه از طریق یک سازوکار مورد توافق و تحت نظارت بررسی خواهد شد. به بیان ساده، جنگ با اهداف حداکثری آغاز شد، اما متن توافق موقت با ابهامهای مذاکرهشده به پایان رسید. آیا ایران در پرونده هستهای تسلیم شد؟ خیر. ایران بار دیگر تأکید کرده است که به دنبال ساخت یا دستیابی به سلاح هستهای نخواهد بود، اما این به معنای کنار گذاشتن کامل برنامه هستهای کشور نیست. مهمترین بخش توافق، نحوه برخورد با مواد غنیشده است. بر اساس گزارشها، ذخایر اورانیوم ایران از طریق یک سازوکار توافقی مدیریت خواهد شد و حداقل گزینه مطرحشده، کاهش سطح غنیسازی این مواد در داخل ایران و تحت نظارت بینالمللی است. اهمیت این موضوع در آن است که مواد هستهای ایران فوراً به خارج از کشور منتقل نمیشود و موضوع غنیسازی در سطح گستردهتر به توافق نهایی موکول شده است. این نتیجه را نمیتوان یک پیروزی کامل برای آمریکا دانست. واشنگتن خواهان نتیجهای قاطع و نمایشی بود؛ نابودی ذخایر، خروج آنها از ایران یا قرار گرفتن کامل آنها تحت کنترل خارجی. اما آنچه به دست آورد، یک فرآیند فنی در داخل ایران، تحت نظارت بینالمللی و با تعیین تکلیف نهایی در آینده بود. برای تهران، این یک دستاورد مهم دیپلماتیک محسوب میشود؛ زیرا از تصویر «تسلیم» جلوگیری کرد، فضای چانهزنی خود را حفظ نمود و دشوارترین مسئله را از میدان جنگ به میز مذاکرات فنی منتقل ساخت. ایران در چه حوزههایی به امتیاز فوری دست یافت؟ دستاوردهای فوری ایران در نحوه تنظیم توافق کاملاً آشکار است. انتظار میرود آمریکا پس از امضای توافق، روند رفع محاصره دریایی و موانع مرتبط را آغاز کند. همچنین واشنگتن باید معافیتهایی در حوزه صادرات نفت خام، فرآوردههای نفتی، بانکداری، بیمه و خدمات حملونقل ایران صادر کند. متن توافق همچنین مسیر استفاده از داراییها و منابع مالی مسدود یا محدودشده ایران را هموار میکند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ایران پیش از جنگ با محدودیتهای شدید اقتصادی روبهرو بود. تحریمها فروش نفت، دسترسی بانکی، خدمات بیمهای، حملونقل دریایی و سرمایهگذاری خارجی را محدود کرده بودند. اکنون ایران، با وجود آسیبهای جنگ، موفق شده است در متن رسمی مذاکرات، گشایش در این حوزهها را ثبت کند. پیروزی اصلی ایران این نیست که همه تحریمها فوراً لغو شوند؛ چنین اتفاقی رخ نخواهد داد. دستاورد اصلی این است که رفع تحریمها، معافیتهای نفتی، آزادسازی داراییها و تأمین مالی بازسازی، به بخش رسمی دستور کار مذاکرات تبدیل شدهاند. ایران توانسته است موضوع تحریمها را از حاشیه به مرکز دیپلماسی منتقل کند. اهمیت طرح ۳۰۰ میلیارد دلاری چیست؟ طرح اقتصادی و بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری که در گزارشها به آن اشاره شده، یکی از مهمترین ابعاد سیاسی تفاهمنامه به شمار میرود. ترامپ ممکن است تأکید کند که این پول مستقیماً از خزانه آمریکا تأمین نمیشود و این موضوع برای مصرف داخلی آمریکا اهمیت دارد. اما برای ایران، منبع تأمین پول اهمیت کمتری نسبت به رفع موانع آمریکایی دارد. اگر قرار باشد کشورهای منطقه، صندوقهای ثروت ملی، سرمایهگذاران خصوصی یا سازوکارهای مالی بینالمللی در بازسازی ایران مشارکت کنند، همچنان به فضای حقوقی، مالی و تحریمیِ مناسب نیاز خواهند داشت. به همین دلیل، اشاره توافق به مجوزها، معافیتها و تسهیلات قانونی بسیار مهم است. ایران نیازی ندارد که آمریکا یک چک بزرگ بنویسد؛ بلکه نیاز دارد واشنگتن از مسدود کردن مسیرهایی که سرمایه، درآمدهای نفتی، بیمه، حملونقل و منابع مالی بازسازی از آنها عبور میکنند، دست بردارد. پیش از جنگ، ایران در محاصره اقتصادی قرار داشت. اما پس از جنگ، تفاهمنامه ایران را وارد گفتوگویی درباره بازسازی و عادیسازی اقتصادی کرده است. این یک تغییر مهم و قابلتوجه محسوب میشود. آیا ایران اهرم فشار خود بر تنگه هرمز را حفظ کرد؟ بله؛ و شاید این مهمترین کارت تهران باشد. تنگه هرمز تنها یک آبراه نیست، بلکه شریان اصلی تجارت انرژی در خلیج فارس به شمار میرود. ایران با تأث
مهر
مهرمهر