گنبد قابوس که در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲ میلادی) بهعنوان پانزدهمین اثر ایران در فهرست میراثجهانی یونسکو به ثبت رسید، در شهر گنبدکاووس استان گلستان قرار دارد؛ اثری که یکی از درخشانترین نمونههای مهندسی سازه در جهان اسلام به شمار میرود. این برج در سال ۳۹۷ هجری قمری (حدود ۱۰۰۶ میلادی) به فرمان قابوس بن وشمگیر، امیر دانشمند سلسله آلزیار، ساخته شد. بنایی که بیش از هزار سال، زلزلهها، فرسایشهای طبیعی، جنگها و تغییرات اقلیمی را پشت سر گذاشته و همچنان استوار باقی مانده است؛ استواریای که خود گواهی بر دقت محاسبات مهندسان ایرانی در آغاز هزاره دوم میلادی است. شاهکاری که هزار سال از زمان خود جلوتر بود بهترینهای معماری و دکوراسیون داخلی گنبد قابوس با حدود ۵۵ متر ارتفاع از سطح زمین و نزدیک به ۷۰ متر از کف تپه مصنوعی، همچنان بلندترین برج تمامآجری جهان محسوب میشود. این برج استوانهای با گنبد مخروطی، نمونهای کمنظیر از تلفیق زیباییشناسی، هندسه، ایستایی و مهندسی سازه است. بدنه برج با ۱۰ پشتبند مثلثی طراحی شده که علاوه بر ایجاد شکوه بصری، نقش اساسی در انتقال بار سازه و افزایش مقاومت آن ایفا میکنند. این طراحی هوشمندانه سبب شده است که بنا طی قرنهای متمادی در برابر نیروهای طبیعی پایداری کمنظیری داشته باشد. تجلی نبوغ معماری ایرانی گنبد قابوس حاصل تلفیق سنت معماری خراسانی با آغاز شکلگیری شیوه رازی است؛ سبکی که بعدها در بسیاری از بناهای شاخص ایران توسعه یافت. تمام بنا با آجرهای پخته مرغوب و ملات مقاوم ساخته شده و کوچکترین تزئینات اضافی در آن دیده نمیشود؛ همین سادگی آگاهانه، به یکی از مهمترین ویژگیهای زیباییشناسانه بنا تبدیل شده است. کارشناسان معماری معتقدند تناسبات هندسی برج، نسبت دقیق قطر به ارتفاع، نحوه اجرای گنبد مخروطی و کیفیت استثنایی آجرچینی، این اثر را در شمار شاهکارهای مهندسی جهان قرار داده است. شاهکاری که قرنها الهامبخش معماران جهان بود برج گنبد قابوس یکی از قدیمیترین برجهای آرامگاهی جهان اسلام است و بسیاری از پژوهشگران، آن را الگویی برای ساخت برجهای آرامگاهی بعدی در ایران، آسیای مرکزی و بخشهایی از جهان اسلام میدانند. این اثر نشان میدهد که مهندسان ایرانی در آغاز هزاره دوم میلادی، به دانش پیشرفتهای در زمینه طراحی سازههای مرتفع، انتقال بار، مقاومت مصالح و هندسه معماری دست یافته بودند؛ دانشی که هنوز نیز مورد توجه پژوهشگران تاریخ معماری قرار دارد. شهری که برج، هویت آن شد اگرچه شهر تاریخی جرجان در هجوم مغولان آسیبهای فراوان دید، اما گنبد قابوس همچنان پابرجا ماند و به مهمترین نماد هویتی این منطقه تبدیل شد. امروز نیز این برج یکی از شناختهشدهترین نمادهای معماری ایران در جهان به شمار میرود و هر ساله هزاران گردشگر، پژوهشگر و علاقهمند به تاریخ و معماری را به خود جذب میکند. ثبت جهانی؛ تایید ارزش جهانی یک شاهکار مهندسی پرونده گنبد قابوس پس از سالها پژوهش، مستندسازی و تدوین برنامههای حفاظتی، در سیوششمین اجلاس کمیته میراثجهانی یونسکو در سنپترزبورگ روسیه بررسی و با اجماع اعضا به ثبت رسید. یونسکو این اثر را بهعنوان نمونهای ممتاز از معماری آرامگاهی آغاز دوره اسلامی و شاهکاری از مهندسی آجر در جهان به رسمیت شناخت؛ اثری که ارزش آن فراتر از مرزهای ایران، بخشی از میراث مشترک بشریت محسوب میشود. گنبد قابوس؛ میراثی برای آینده گنبد قابوس نمادی از تداوم دانش، خلاقیت و هویت ایرانی است. بنایی که نشان میدهد تمدن ایران، قرنها پیش از شکلگیری بسیاری از سازههای مشهور جهان، به فناوری ساخت بناهای مرتفع، محاسبات دقیق هندسی و معماری پایدار دست یافته بود. در آستانه برگزاری چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان، مرور پرونده گنبد قابوس یادآور این حقیقت است که هر اثر جهانی ایران، بخشی از روایت تمدنی ملتی است که سهمی ماندگار در شکلگیری تاریخ معماری و فرهنگ بشری داشته است. منبع: میراث آریا
چیدانه
چیدانهچیدانه