به گزارش مشرق، یعقوب کریمی فعال رسانه در تلگرام نوشت: تحلیل راهبردی پیام آیتالله سیدمجتبی خامنهای از سوگ ملی تا تثبیت رهبری و بازدارندگیِ توزیعشده پیام رهبر انقلاب بهمناسبت تشییع و تدفین آقای شهید ایران را نباید صرفاً یک پیام سوگ یا بزرگداشت دانست؛ پیام، در عمل یک بیانیه سیاسی ـ امنیتی برای دوران پس از انتقال رهبری است. سه مأموریت اصلی آن عبارتاند از: تبدیل فقدان رهبر پیشین از یک آسیب سیاسی به سرچشمهای برای بسیج و انسجام؛ اعلام استمرار مسیر و اقتدار ساختار سیاسی، مستقل از سرنوشت اشخاص؛ ایجاد بازدارندگی از طریق وعده قطعی، بلندمدت و غیرقابل پیشبینیِ پاسخ. مهمترین گزاره راهبردی پیام نه صرفاً وعده انتقام، بلکه این جمله است که تحقق آن «متوقف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست». این عبارت، پاسخ مستقیمی به نظریه «قطع سر فرماندهی» است: حتی حذف یا آسیبدیدن مقامهای ارشد نیز بنا نیست چرخه تصمیم و واکنش را متوقف کند. متن رسمی همچنین مأموریت را از محدوده دولت و نیروهای رسمی فراتر برده و از نقش «آزادگان در سراسر دنیا» سخن میگوید. ۱. زمینه صدور پیام: رهبری در وضعیت گذار پیام در پایگاه رسمی دفتر رهبری در ۲۰ تیر ۱۴۰۵ منتشر شده، اما تاریخ امضای متن ۱۸ تیر است. این پیام پس از پایان بخش اصلی آیینهای تشییع و تدفین صادر شده و همزمان سه مخاطب دارد: مردم ایران، مجموعه حاکمیت و دشمنان خارجی. اهمیت این پیام زمانی بیشتر میشود که بدانیم بنا بر گزارش رویترز، این نخستین پیام عمومی ایشان پس از آغاز مراسم تشییع بوده و از زمان انتخاب به رهبری، تصویر، صوت یا حضور عمومی تازهای از ایشان منتشر نشده است. بنابراین متن مکتوب، علاوه بر انتقال پیام سیاسی، نقش اثبات حضور، اعمال فرماندهی و نمایش تداوم رهبری را نیز بر عهده دارد. به زبان اندیشکدهای، این پیام نوعی «اعمال رهبری از طریق متن» است؛ یعنی هنگامی که حضور فیزیکی رهبر محدود است، زبان رسمی باید همزمان جای خالی تصویر، سخنرانی و فرمان علنی را پر کند. ۲. معماری گفتمانی پیام متن بر یک زنجیره تاریخی و اعتقادی بنا شده است: عاشورا ← انقلاب اسلامی ← امام خمینی ← رهبر شهید ← رهبری جدید رهبر پیشین در پیام نه فقط یک شخصیت سیاسی، بلکه ادامهدهنده «مرام حسینی» معرفی میشود. با این چارچوب، قتل یا شهادت او از یک حادثه امنیتی به یک رخداد قدسی و تاریخی ارتقا مییابد. کارکرد سیاسی این چارچوب روشن است: وقتی منازعه در قالب عاشورا، مظلومیت و خونخواهی تعریف شود، موضوع دیگر صرفاً اختلاف میان دولتها یا محاسبه هزینه و فایده نظامی نیست؛ بلکه به یک وظیفه اخلاقی، هویتی و فراتاریخی تبدیل میشود. این نوع صورتبندی سه اثر دارد: مصالحه بدون کسب امتیاز یا پاسخ متناسب دشوارتر میشود؛ تحمل هزینه برای جامعه مشروعیت بیشتری پیدا میکند؛ منازعه از یک دوره زمانی خاص عبور کرده و میتواند بلندمدت تلقی شود. ۳. تبدیل سوگواری به بسیج سیاسی پیام از حضور «دهها میلیونی» مردم ایران و عراق قدردانی و آن را «اعجاببرانگیز، دشمنشکن و تاریخی» توصیف میکند. در ادبیات سیاسی، این نوع توصیف صرفاً تشکر از شرکتکنندگان نیست؛ بلکه تبدیل یک مناسک سوگواری به نمایش مشروعیت و قدرت اجتماعی است. در این چارچوب، حضور مردم سه معنای سیاسی پیدا میکند: اول، انتقال رهبری با حمایت اجتماعی معرفی میشود؛ دوم، دشمن به این جمعبندی هدایت میشود که حذف رهبر پیشین موجب فروپاشی یا انفعال نشده است؛ سوم، جامعه از وضعیت عزاداری به وضعیت «تعهد و مأموریت» منتقل میشود. عبارت «این انتقام، خواست ملت ما است» نیز به همین منظور به کار رفته است. پیام، تصمیم احتمالی آینده را صرفاً اراده یک فرد یا نهاد نظامی معرفی نمیکند، بلکه آن را به مطالبه عمومی نسبت میدهد. از منظر ارتباطات سیاسی، این تکنیک نوعی اجتماعیسازی تصمیم راهبردی است؛ یعنی مسئولیت و مشروعیت اقدام احتمالی از سطح حاکمیت به سطح ملت گسترش مییابد. ۴. دکترین «انتقام اجتنابناپذیر» پیام از واژگانی استفاده میکند که جای تردید باقی نمیگذارد: انتقام «بهطور حتمی» انجام میشود و عاملان حادثه «آرزوی مرگی آرام» را با خود به گور خواهند برد. با این حال، چهار عنصر اساسی عمداً نامشخص مانده است: زمان پاسخ؛ مکان پاسخ؛ ابزار پاسخ؛ عامل یا مجری پاسخ. این ترکیب، نمونهای از قطعیت در اراده و ابهام در اجرا است. در نظریه بازدارندگی، چنین الگویی میتواند برای رقیب پرهزینه باشد، زیرا نمیداند پاسخ از چه مسیر و در چه زمانی خواهد آمد. پیام نمیگوید واکنش لزوماً فوری، مستقیم یا صرفاً نظامی خواهد بود. به همین دلیل، طیفی از اقدامات میتواند ذیل آن قرار گیرد: اقدام مستقیم، عملیات اطلاعاتی، فشار منطقهای، اقدام سایبری، پیگیری حقوقی، پاسخ اقتصادی یا ترکیبی از این ابزارها. این ابهام برای تهران آزادی عمل ایجاد میکند، اما خطر سوءبرداشت را نیز افزایش میدهد؛ زیرا طرف مقابل ممکن است تقریباً هر رخداد امنیتی آینده را به این وعده مرتبط بداند. ۵. بازدارندگی توزیعشده و عبور از شخصمحوری راهبردیترین بخش پیام چنین مضمونی دارد: «ما باشیم یا نباشیم، این مطلب محقق خواهد شد.» این جمله برای دو گروه طراحی شده است. پیام به داخل ساختار سیاسی نباید سرنوشت خود را به سلامت، حضور یا تصمیم یک فرد وابسته بداند. حتی در صورت ضربه به رهبران، نهادها و شبکههای وابسته باید به مسیر خود ادامه دهند. پیام به بیرون راهبرد حذف رهبران یا فرماندهان، الزاماً به پایان تهدید منجر نخواهد شد. برعکس، ممکن است تصمیم پاسخ از یک مرکز مشخص به مجموعهای از بازیگران منتقل شود. در ادامه، اشاره به اینکه «آزادگان در سراسر دنیا» بخشی از این مأموریت را انجام خواهند داد، مفهوم واکنش را از یک اقدام کاملاً متمرکز دولتی به یک مأموریت شبکهای و فراملی نزدیک میکند. این گزاره ممکن است از نگاه حامیان ایران، دعوتی اخلاقی به حمایت از جبهه مقاومت تلقی شود؛ اما از نگاه دولتهای غربی، میتواند بهعن
مشرق
مشرقمشرق