در تاریخ جمهوری اسلامی کمتر شخصیتی را میتوان یافت که به اندازه آیتالله سید علی خامنهای، در مقاطع مختلف نظام حضور مستمر و اثرگذار داشته باشد؛ روحانی جوانی که از سالهای مبارزه با حکومت پهلوی تا ریاستجمهوری، رهبری نظام و مدیریت مهمترین بحرانهای چهار دهه اخیر، همواره در متن تحولات سیاسی ایران قرار داشتند. اما برای فهم جایگاه ایشان، صرف مرور تاریخ مسئولیتهایشان کافی نیست؛ بلکه باید به سالهایی بازگشت که شخصیت فکری، مذهبی و سیاسی شان در خانوادهای روحانی و در فضای خاص مشهد در دهههای ۲۰ و ۳۰ شکل گرفت. خبرآنلاین: اگر جمهوری اسلامی را نظامی بدانیم که در چهار دهه گذشته با جنگ، ترور، تحریم، بحرانهای داخلی و تحولات پیچیده منطقهای مواجه بوده، نام آیتالله سید علی خامنهای بیش از هر شخصیت دیگری با مسیر این نظام گره خورده است. ایشان نه تنها دومین رهبر جمهوری اسلامی بود که شاید بتوان ایشان را معمار بخش عمده ساختارهای سیاسی، امنیتی و راهبردی جمهوری اسلامی دانست که در دوران مسئولیت ایشان تثبیت یا بازتعریف شد و گسترش یافت. با این حال، جایگاهی که امروز از آن سخن گفته میشود، محصول یک مسیر تدریجی بود؛ مسیری که نه از اتاقهای قدرت، بلکه از خانهای ساده در مشهد، درسهای حوزوی، فضای مذهبی خانواده و سپس ورود به جریان مبارزات انقلابی آغاز شد. بررسی زندگی آیتالله سید علی خامنهای، اگر صرفاً به فهرستی از تاریخها و مسئولیتها محدود شود، تصویر دقیقی از چرایی نقشآفرینی ایشان ارائه نمیدهد. آنچه اهمیت دارد، شناخت بسترهایی است که شخصیت فکری، سیاسی و مدیریتی رهبر شهید را شکل داد؛ بسترهایی که بعدها در تصمیمهای کلان و شیوه اداره جمهوری اسلامی نیز بازتاب یافت. در نخستین بخش این گزارش، پیش از ورود به سالهای مبارزه و مسئولیتهای سیاسی، به سراغ ریشههای خانوادگی، دوران کودکی، محیط اجتماعی مشهد و سالهای نخست تحصیل ایشان میرویم؛ دورهای که بسیاری از ویژگیهای شخصیتی و فکری رهبر آینده جمهوری اسلامی در همان سالها پایهگذاری شد. از کوچههای مشهد تا معادلات قدرت مشهدِ اواخر دهه ۱۳۱۰، شهری بود که همزمان دو هویت متفاوت را در خود حمل میکرد؛ از یک سو مرکز زیارت و یکی از مهمترین کانونهای مذهبی ایران به شمار میرفت و از سوی دیگر، زیر سایه سیاستهای تمرکزگرایانه حکومت پهلوی، روحانیت با محدودیتها و فشارهای متعددی روبهرو بود. در چنین فضایی، در ۲۹ فروردین ۱۳۱۸، سید علی حسینی خامنهای در خانوادهای روحانی و اهل علم چشم به جهان گشودند؛ خانوادهای که گرچه از نظر اقتصادی زندگی سادهای داشت، اما از حیث سرمایه علمی و مذهبی، جایگاهی شناختهشده در میان علما و طلاب مشهد داشت. تولد ایشان را نمیتوان صرفاً ثبت یک واقعه خانوادگی دانست. نسلی که در دهههای پایانی حکومت رضاشاه و سالهای نخست سلطنت محمدرضا پهلوی متولد شد، در شرایطی رشد کرد که جامعه ایران با تغییرات عمیق فرهنگی و سیاسی روبهرو بود. از یک سو جریان مدرنسازی حکومت در حال تغییر چهره سنتی جامعه بود و از سوی دیگر، نهاد دین همچنان یکی از مهمترین مراکز تولید اندیشه و سازماندهی اجتماعی محسوب میشد. آیت الله سید علی خامنهای نیز از همان ابتدا در نقطه تلاقی این دو جهان قرار گرفتند؛ جهانی که بعدها بخش مهمی از مواضع و نگاه سیاسی ایشان را شکل داد. خاستگاه خانوادگی آیتالله خامنهای، یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری شخصیت ایشان به شمار میرود. پدرشان، آیتالله سید جواد حسینی خامنهای، از روحانیان شناختهشده و مدرس حوزه علمیه مشهد بودند که به زهد، سادهزیستی و استقلال رأی شهرت داشت. ایشان سالها در نجف تحصیل کرده و سپس به مشهد بازگشته بودند تا علاوه بر تدریس، به فعالیتهای دینی و فرهنگی بپردازدند. خانه این خانواده اگرچه از نظر امکانات زندگی در سطحی معمولی قرار داشت، اما همواره محل رفتوآمد طلاب، استادان حوزه و چهرههای مذهبی بود. همین رفتوآمدها باعث شد رهبر شهید از همان سالهای کودکی با فضای گفتوگوهای علمی، فقهی و اجتماعی آشنا شوند؛ فضایی که برای بسیاری از همنسلان ایشان تجربهای دور از دسترس بود. مادرشان، خانم خدیجه میردامادی، از خانوادهای روحانی و اصالتاً اهل اصفهان بودند. اما نقش مادر در تربیت فرزندان در این خانواده تنها به اداره امور خانه محدود نمیشد. انتقال آموزههای دینی، تشویق به مطالعه، انس با قرآن و ایجاد فضای معنوی در خانواده، بخش مهمی از مسئولیتهای تربیتی مادرشان به شمار میرفت. بعدها نیز در روایتهای مختلف از زندگی آیتالله سید علی خامنهای، از تأثیر فضای مذهبی و اخلاقی خانه بر شکلگیری شخصیت شان یاد شده است. شهید خامنهای (ره) در اینباره نقل میکنند: «من اولین نغمههای خوش قرآن را از حنجره مادرم شنیدم! آن وقتهایی که ما بچه بودیم، ایشان هم جوان بودند و صدای خیلی خوبی هم داشتند. ایشان صبحها در خانه قرآن میخواند، ما دور او جمع میشدیم و از صدایش خوشمان میآمد، قرآن را با صوت خیلی شیرین و خوبی میخواند و بخشهایی را برای ما ترجمه میکرد و اولین بار من داستان پیغمبرانی مثل حضرت موسی (علیهالسلام)، حضرت ابراهیم (علیهالسلام)، حضرت یعقوب (علیهالسلام) و سایر داستانهای قرآنی را از مادرم شنیدم. در ذهن من همانهایی که گفته هنوز زمینه همه معلوماتم از زندگی پیغمبران است.» از منظر نسب نیز خانواده خامنهای به سادات حسینی میرسند. ریشه خانوادگی آنان به شهر خامنه در آذربایجان شرقی بازمیگردد؛ شهری که نام خانوادگی «خامنهای» نیز از آن گرفته شده است. بخشی از خاندان در سالهای پیش از تولد آیت الله سید علی خامنه ای به نجف و سپس به مشهد مهاجرت کردند و همین جابهجایی، پیوندی میان سنت علمی حوزه نجف و حوزه مشهد ایجاد کرد. این پیشینه سبب شد که ایشان از کودکی در محیطی پرورش یابند که علم دینی نه یک انتخاب شغلی، بلکه بخشی از هویت خانوادگی تلقی میشد. روایتهای متعدد از سالهای کودکی آیتالله سید علی خامن
خبرآنلاین
خبرآنلاینخبرآنلاین