«قبلا فقط با زبالههایی که دریا از راه میآورد سر و کار داشتیم، اما حالا بقایای موشک هم به اینجا میرسد.» این جمله دکتر پرز، بهخوبی نشان میدهد که زبالههای فضایی دیگر تنها تهدیدی برای ماهوارههای در مدار نیستند، بلکه به خطری ملموس برای زندگی زمینیان بدل شدهاند. به گزارش خبرفوری، اما وقتی یک تکه فلزِ متعلق به یک موشک یا ماهواره، سقف خانهای را در هم میشکند، چه کسی مسئولیت این «میهمان ناخوانده» را میپذیرد؟ اگر این حادثه توسط قطعات داخلی یک کشور رخ دهد، قوانین داخلی تکلیف را مشخص میکنند. اما وقتی پازل به عرصه بینالمللی میکشد، قربانیان با هزارتوی پیچیدهای از کنوانسیونهای قدیمی روبهرو میشوند. مهمترین ابزار قانونی در این زمینه، «کنوانسیون مسئولیت بینالمللی ناشی از خسارات واردشده توسط اشیای فضایی» است که به کشورها اجازه میدهد در صورت بروز خسارت مالی یا جانی، درخواست غرامت کنند. با این حال، کارشناسان حقوقی هشدار میدهند که این معاهدات، یادگار عصر جنگ سرد هستند؛ دورانی که دغدغه اصلی، نه سقوط زبالهها، بلکه رقابت ایدئولوژیک و سرقت فناوری بود. روزانا دایم هوفمان، از کارشناسان دفتر امور فضای ماورای جو سازمان ملل، معتقد است که این چارچوبهای حقوقی برای واقعیتهای امروزِ صنعت فضایی، یعنی «تجاریسازی گسترده»، طراحی نشدهاند. او توضیح میدهد: «این متنها برای دنیایی نوشته شدند که تصورات فعلی از حجم ترافیک فضایی در آن وجود نداشت. امروز، همان قوانین کهنه باید پاسخگوی چالشهایی باشند که اصلا پیشبینی نشده بودند.» نخستین مانع در این مسیر، «اثبات هویت» است. شهروندان عادی برای مطالبه حق خود، کاملا به گزارشهای رسمی دولتها وابسته هستند. بدون تأیید دولتی مبنی بر اینکه این تکه فلز متعلق به کدام ماهواره یا موشک است، هیچ شکایت حقوقی به سرانجام نمیرسد. نمونه عینی این بنبست، در کنیا رخ داد. زمانی که حلقه فلزی عظیمی از آسمان بر سر روستاییان سقوط کرد، ماهها طول کشید تا مشخص شود این قطعه، بخشی از یک موشک فرانسوی بوده که سالها پیش یک ماهواره آمریکایی را به فضا پرتاب کرده است. با وجود گذشت زمان و خسارات وارده به خانههای روستایی، وزارت خارجه فرانسه اعلام کرد هیچ درخواست غرامت رسمی دریافت نکرده است. در مقابل، دولت کنیا نیز در چنبره بروکراسی گرفتار ماند و در نهایت، به گفته دنیل مانزو، نماینده محلی آن منطقه، هیچ غرامتی به مردم آسیبدیده پرداخت نشد. این پرونده، تنها یک حادثه خاص نیست؛ بلکه زنگ خطری برای آینده است. با افزایش بیسابقه پرتابهای فضایی توسط شرکتهای خصوصی و دولتها، احتمال برخورد قطعات سقوطکرده با سکونتگاههای انسانی به شدت افزایش یافته است. تا زمانی که معاهدات بینالمللی بازنگری نشوند و سازوکارهای شفافتری برای شناسایی و جبران خسارت ایجاد نگردد، قربانیان زبالههای فضایی همچنان در «منطقه خاکستری» قانون رها خواهند شد؛ جایی که آسمان نه منبعی برای اکتشاف، بلکه تهدیدی نادیده انگاشته شده است.
