حکمتالله ملاصالحی نوشت:آیین تشییع و تودیعی که اینک در میانهی ماه گرم تابستانی تیر، در پایتخت برگزار میشود. تنها آیین وداع نیست؛ آینهی وفاق و وفاداری و پیمانداری و میراثداری هم است. سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حکمت اله ملاصالحی استاد دانشگاه تهران؛ خیزشها و رستاخیزهای فکری و فرهنگی و مدنی و معنوی که در این یا آن دوره در جغرافیای تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان بشری ما رخ داده و افق گشودهاند؛ به هر میزان ریشهایتر و سرچشمهایتر، به هر میزان ژرفتر و بنیادیتر، اتفاق افتاده و افق گشودهاند؛ به هر میزان عظیمتر و پرقوتتر و بنیادیتر بودهاند؛ اهمیت، عظمت و ماهیت و ژرفایشان را حتی بر مردمان جامعهای که در صف مقدم رخدادها و بازیگران و پدیدآورندگان تحولات بودهاند؛ پنهان داشته و مخفی کردهاند. قامت خیزشها و رستاخیزها به هر میزان بلندتر و سینه تحولات هر اندازه ستبرتر و افقشان فراخدامنتر بوده، ژرفایشان را از ما نهانتر کرده و پنهانتر ماندهاند! حتی در خیال مردمانی که خود بازیگران و پدیدآورندگان تحولات بودهاند؛ درنمیگنجیده است؛ چه اثرات و تبعات و پیامدهای عظیم و ژرف و تعیینکننده و سرنوشتساز، میراث خیزشها و رستاخیزهای عظیم فکری و فرهنگی و مدنی و معنوی آنها میتوانسته بر تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان مردمان روزگاران و نسلهای سپسین نهاده و داشته باشد. خیزشها و رستاخیزهای عظیم و حدی و مرزی و ریشهای و عمیق فکری و فرهنگی و مدنی و معنوی گاه، سدهها اهمیت و ماهیت و ژرفایشان را از جامعه و جهان بشری ما مخفی کردهاند و بیخبر گذاشتهاند. حتی از مردمان جامعههایی که همعصر با رخدادها و تحولات و خیزشها بودهاند؛ نهان و مخفی داشتهاند و دیرهنگام، متوجه شده و دریافتهایم؛ چه قیامت عظیمی از چرخشها و خیزشها و ریزشها و زیر و زبر شدنهای عظیم و سرنوشتساز، آن رخدادها و تحولات در تاریخ برپا کرده است و چه پیامدها و اثرات و تبعات پردامنه در جغرافیای تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان بشری داشتهاند. گاه حتی مردمان جامعههایی که در بستر و در بطن خیزشها و ریزشها و تحولات بوده و حضور مؤثر داشته و خیزشها و ریزشها و زیر و زبر شدنها را زیسته و خود بازیگران رخدادها و تحولات بودهاند؛ چون فاصلهای میان آنها و رخدادها و تحولات نبوده است و نگاه درونی و عمیقتر به اهمیت و ماهیت اتفاقات نداشتهاند؛ از ژرفا، از عظمت، از اهمیت، از ماهیت تحولات و رخدادها بیخبر ماندهاند. پیامد رخدادها و تحولات و اثرات و تبعات چرخشها و خیزشها و ریزشها و زیر و زبر شدنها سدهها سپستر و دیرهنگامتر احساس شده است. به دیگر سخن، دیرهنگام اهمیت و ماهیت و ژرفایشان احساس و شناخته و فهمیده و پذیرفته شده است. حتی آنها که خود طراحان و طرحاندازان و بازیگران خیزشها و رستاخیزهای عظیم فکری و مدنی و معنوی و زیر و زبرکنندگان نظمها و نظامهای جامعه و جهان روزگار خود بودهاند؛ اثرات و تبعات و پیامدهای عظیم میراث افکار و اقوال و افعال و اعمال و آمالشان بر تاریخ و فرهنگ و جامعه و جهان نسلها و روزگاران سپسین پیشبینیپذیر نبوده است. بیخبر مانده و نمیدانستهاند درجه و دامنه و وسعت پیامد تحولات فکری و مدنی و معنوی روزگار آنها چه زیر و زبر شدنها و چرخشهای مهمی را میتوانسته در اندیشه و در آگاهی و در نحوه زندگی و نگاه انسانهای روزگاران سپسین در پی و به دنبال داشته باشد. اینچنین سدهها گذشت تا به اهمیت و عمق خیزشها و رستاخیزها و چرخشهای فکری ریشهای و سرچشمهای که در اندیشه و خرد (logos) و آگاهی انسان، در نحوه نگاه او به انسان بودن خویش و نسبت و نوع نگاه او به جامعه و جهانی که در آن زندگی میکرد، در منطقههای ایونی و جامعه و جهان هلنی افق گشوده و اتفاق میافتاد؛ پی برده و فهمیده شود. هنوز ما ایرانیان و جهانیان از وسعت و درجه و دامنه تأثیر و پیامدهای عمیق و عظیم و سرنوشتسازی که برآمدن اشوزرتشت و آموزههای ریشهای و مینوی و سرچشمهای و بنیادین او بر تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان ایرانی ما و جهان داشته است؛ در میانه راه ماندهایم و احساس میکنیم همچنان ماهیت و عظمت و ژرفای پیامهای او بر ما پنهان مانده است. در مخیله قوم سرگردان موسی در برهوت سینا از جور فرعون درنمیگنجید؛ زمانی درخواهد رسید که بیش از یونانیان چنان تأثیر ژرف و ریشهای و بنیادین بر تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان منطقههای غربی تاریخ بگذارند که کتاب مقدس آنها و پیامبری که موعود برآمده از متن و بطن و باطن سنت و میراث نبوی آنها و فرزند آنها بود و به صلیبش کشیده بودند و انکارش کرده بودند؛ بیش از یک هزاره و نیم محور تاریخ غرب گردد و سنگ آسیاب تاریخ غرب بر مدار سنت و میراث پیامبران و کتاب و کلام آنها به گردش و چرخش درآید! خلاف آمد عرف و ناسازواری تاریخ را ببینید! چنان که گفته آمد؛ سینه و قامت خیزشها و چرخشها و رستاخیزها به هر میزان ستبرتر و استوارتر و بلندتر و ریشههایشان ژرفتر و نهانتر، آوردگاه چالشها و تنشها سنگینتر و سهمگینتر و هزینه و بها و تاوان صیانت از دستاوردها گرانتر! باز خلاف آمد عرف و ناسازواری تاریخ را ببینید! یونانیان با آن که خود در صف مقدم خیزشها و چرخشها و رستاخیزهای عظیم فکری و مدنی و معنوی در روزگار باستان بودند؛ طرحاندازان و معماران آن خیزشها، چه تاوان سنگین و سهمگینی را پرداختند! سقراط فرزانه محکوم به مرگ و آشامیدن جام زهر شوکران شد! فیدیاس هنرمند و پیکرتراش چیرهدست و نامدار در تبعید درگذشت! دیموستن سیاسی و دولتمرد و سخنور توانای آتنی نیز چونان سقراط محکوم به مرگ و آشامیدن جام زهر شد و درگذشت! افلاتون در تبعید در سن ۸۰ سالگی درگذشت! ایسوکرات سخنور توانا و نامدار آتنی در تبعید درگذشت! اریستوفان نمایشنامهنویس نامدار آتنی در تبعید از گرسنگی جان باخت! سوکیدید مورخ نامدار آن روزگار در تبعید درگذشت! سوفوکل نمایشنامهنویس توانا و نامدار آتنی در تبعید از گرسنگی
ایبنا
ایبناایبنا