خط سلامت: تابستان برای بسیاری از افراد یادآور تعطیلات، سفر و روزهای طولانی آفتابی است؛ اما برای مغز انسان، افزایش دما همیشه خبر خوبی نیست. به گزارش خط سلامت در سال های اخیر، روانپزشکان و دانشمندان علوم اعصاب متوجه شده اند گرمای شدید می تواند فراتر از ایجاد احساس خستگی یا کلافگی عمل کند و حتی خطر بروز یا تشدید برخی اختلالات خلقی را افزایش دهد. امروزه با گرم تر شدن کره زمین، مطالعه رابطه میان تغییرات اقلیمی و سلامت روان به یکی از مهم ترین حوزه های پژوهشی دنیا تبدیل شده است. اما سؤال مهم این است: آیا هوای گرم واقعاً می تواند باعث افسردگی یا مانیا شود؟ پاسخ علمی این است که «نه به طور مستقیم»، اما گرما می تواند مجموعه ای از تغییرات زیستی و روان شناختی ایجاد کند که در افراد مستعد، احتمال بروز این اختلالات را افزایش دهد. مغز در هوای گرم چه اتفاقی را تجربه می کند؟ مغز تنها حدود دو درصد وزن بدن را تشکیل می دهد، اما تقریباً بیست درصد انرژی بدن را مصرف می کند. عملکرد طبیعی نورون ها به حفظ دقیق دمای بدن وابسته است. هنگامی که دمای محیط افزایش می یابد، بدن برای جلوگیری از افزایش دمای مغز، جریان خون پوست را بیشتر می کند، تعریق افزایش می یابد و سیستم عصبی خودمختار فعال می شود. در صورت ادامه گرمای شدید، کم آبی بدن، اختلال در تعادل الکترولیت ها، افزایش کورتیزول، کاهش کیفیت خواب و تغییر در عملکرد انتقال دهنده های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین رخ می دهد. همین تغییرات می توانند زمینه ساز تغییرات خلقی شوند. چرا در گرما زودتر عصبانی می شویم؟ یکی از یافته های تکرار شونده در تحقیقات این است که با افزایش دمای محیط، تحریک پذیری، پرخاشگری، بی حوصلگی و کاهش تحمل روانی افزایش پیدا می کند. علت این پدیده تنها احساس ناراحتی ناشی از گرما نیست. کم آبی، افزایش ضربان قلب، خستگی، اختلال تمرکز و کاهش کیفیت خواب باعث می شوند مغز محرک های محیطی را شدیدتر تجربه کند و توانایی کنترل هیجان کاهش یابد. به همین دلیل در روزهای بسیار گرم، آمار درگیری های خیابانی، خشونت، تصادفات ناشی از عصبانیت و حتی مراجعه به اورژانس های روانپزشکی افزایش پیدا می کند. گرما و افسردگی؛ رابطه ای پیچیده تر از آنچه تصور می کنیم برخلاف تصور رایج، همه افراد در تابستان احساس بهتری پیدا نمی کنند. برخی افراد دچار نوعی «افسردگی تابستانی» می شوند که با بی خوابی، کاهش اشتها، اضطراب و تحریک پذیری همراه است. از سوی دیگر، یکی از بزرگ ترین مطالعات منتشر شده در سال ۲۰۲۵ که بیش از چهار هزار فرد مبتلا به اختلالات خلقی را با روش ارزیابی لحظه ای (Ecological Momentary Assessment) بررسی کرد، نشان داد که افزایش تدریجی دمای محیط به طور متوسط با کاهش خفیف علائم افسردگی همراه بود. البته پژوهشگران تأکید کردند که این اثر بسیار کوچک بوده و به فصل، محل زندگی و میزان سازگاری فرد با گرما بستگی دارد؛ بنابراین این یافته به معنای درمان افسردگی با گرما نیست. در واقع، پاسخ افراد به گرما یکسان نیست. برخی احساس بهبود خلق می کنند، در حالی که برخی دیگر به دلیل اختلال خواب، خستگی یا استرس گرمایی، کاهش خلق را تجربه می کنند. گرما و مانیا؛ شواهد علمی قوی تر هستند اگرچه درباره افسردگی نتایج پژوهش ها گاهی متفاوت است، اما درباره مانیا شواهد منسجم تری وجود دارد. مرور نظام مند مطالعات منتشر شده در European Journal of Psychiatry نشان داد که دمای بالاتر و قرار گرفتن بیشتر در معرض نور خورشید با افزایش احتمال عود اختلال دوقطبی، به ویژه دوره های مانیا یا هیپومانیا، ارتباط دارد. همچنین مطالعه بزرگ سال ۲۰۲۵ نشان داد که با هر یک درجه افزایش دمای میانگین، شدت علائم مانیا اندکی افزایش پیدا می کند. این اثر اگرچه از نظر آماری معنی دار است، اما اندازه آن کوچک است و در همه افراد رخ نمی دهد. چرا گرما می تواند مانیا را تحریک کند؟ پژوهشگران چند مکانیسم احتمالی را مطرح کرده اند. نخست، روزهای طولانی تر و نور بیشتر باعث تغییر ریتم شبانه روزی می شود. افراد مبتلا به اختلال دوقطبی نسبت به اختلالات ساعت زیستی حساسیت بیشتری دارند. دوم، گرمای شب کیفیت خواب را کاهش می دهد. کمبود خواب یکی از شناخته شده ترین عوامل آغاز مانیا است. سوم، گرما بر فعالیت دوپامین و سایر انتقال دهنده های عصبی مؤثر بر انرژی، انگیزه و رفتارهای تکانشی اثر می گذارد. چهارم، برخی داروهای روانپزشکی مانند لیتیوم و بعضی داروهای ضدروان پریشی توانایی تنظیم دمای بدن را کاهش می دهند و خطر کم آبی را افزایش می دهند؛ موضوعی که می تواند وضعیت بیماران را پیچیده تر کند. چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟ همه افراد نسبت به گرما واکنش یکسانی نشان نمی دهند. بیشترین آسیب پذیری در گروه های زیر دیده می شود: افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، مبتلایان به افسردگی شدید، سالمندان، افراد دارای بیماری های مزمن، کسانی که داروهای مؤثر بر تنظیم دمای بدن مصرف می کنند و افرادی که در مناطق بسیار گرم یا در موج های گرمای طولانی زندگی می کنند. چگونه از سلامت روان خود در روزهای گرم محافظت کنیم؟ حفظ آب کافی بدن، خواب منظم، کاهش فعالیت در ساعات اوج گرما، استفاده از محیط های خنک، پرهیز از مصرف الکل و توجه دقیق به تغییرات خلق، از مهم ترین راهکارهای علمی برای کاهش اثرات گرما بر سلامت روان هستند. برای افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، پایش دقیق خواب در تابستان اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا کاهش خواب معمولاً اولین علامت هشداردهنده ورود به دوره مانیا است. جمع بندی گرمای هوا فقط یک عامل آزاردهنده محیطی نیست؛ بلکه می تواند بر عملکرد مغز، تنظیم هورمون ها، خواب و انتقال دهنده های عصبی اثر بگذارد. شواهد علمی نشان می دهند که افزایش دمای محیط معمولاً با افزایش تحریک پذیری و خطر بیشتر بروز علائم مانیا در افراد مستعد همراه است. درباره افسردگی، رابطه پیچیده تر است؛ برخی مطالعات کاهش خفیف علائم را گزارش کرده اند، در حالی که برخی دیگر افز
خط سلامت
خط سلامتخط سلامت