در آستانه سالروز زلزله منجیل؛ زمین پیش از زلزله هشدار می‌دهد؟/ نور، صدا، بو و آب؛ نشانه‌هایی که گاهی پیش از زمین‌لرزه ظاهر می‌شوند

استاد پژوهشکده بینالمللی زلزله به خبرآنلاین میگوید: «در زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل، پیشنشانگرهای عمده شامل فازهای هستهزایی لرزهای و تغییرات قابل توجه آبهای زیرزمینی بود. زلزله اصلی منجیل به عنوان یک شکست آنی آغاز نشد، بلکه شوک اصلی شامل یک رویداد فرعی کوچک و متمایز پیشلرزهای بود که در چند ثانیه اول هستهزایی رخ داد.» الهه جعفرزاده: در آستانه سالروز زلزله ویرانگر ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل، موضوع «پیشنشانگرهای زلزله» بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است؛ نشانههایی که گاه در قالب تغییرات آبهای زیرزمینی، رفتار غیرعادی جانوران، نورهای مرموز آسمانی، صداهای غیرمعمول یا حتی تغییرات حرارتی ظاهر میشوند. هرچند دانش امروز هنوز به پیشبینی دقیق زمان و مکان وقوع زلزله نرسیده است، اما پژوهشگران سالهاست مجموعهای از پدیدههای پیش از زمینلرزه را مطالعه میکنند. دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در گفتوگو با خبرآنلاین با مرور تجربه زلزله منجیل و چند زمینلرزه مهم جهان، به بررسی مهمترین پیشنشانگرهای لرزهای و محدودیتهای علمی آنها میپردازد. زلزله منجیل و تغییرات غیرعادی آبهای زیرزمینی زارع درباره پیشنشانگرهای ثبتشده پیش از زلزله منجیل توضیح میدهد: «در زلزله ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل، پیشنشانگرهای عمده شامل فازهای هستهزایی لرزهای و تغییرات قابل توجه آبهای زیرزمینی بود. زلزله اصلی منجیل به عنوان یک شکست آنی آغاز نشد، بلکه شوک اصلی شامل یک رویداد فرعی کوچک و متمایز پیشلرزهای بود که در چند ثانیه اول هستهزایی رخ داد. رویداد فرعی پیشلرزه اولیه بلافاصله طی ۲۰ ثانیه بعدی با مجموعهای از چهار رویداد فرعی اصلی در ژرفای بین ۱۰ تا ۱۵ کیلومتر دنبال شد.» او درمورد تغییرات هیدرولوژیکی پیش از زلزله نیز میگوید: «در روزها و ساعات منتهی به گسیختگی، نوسانات غیرمنتظره و شدیدی در سفرههای آب زیرزمینی منطقه منجیل، رودبار و طارم ثبت شد که شامل خشک شدن ناگهانی چندین چشمه طبیعی قدیمی، در کنار افزایش یا کاهش سریع نرخ تخلیه آب و سطح آب ساکن در چاههای آب شهری بود.» به گفته این استاد دانشگاه، این تغییرات به تغییر شکل پوسته زمین و تغییر در تخلخل و نفوذپذیری سنگها در آستانه زلزله نسبت داده میشود. زارع همچنین معتقد است همین تنش هیدرولوژیکی زمینهساز روانگرایی گسترده پس از زلزله شد؛ پدیدهای که در مناطق آستانه اشرفیه، لاهیجان، کوچصفهان و رشت به شکل جوشش ماسه، شکاف زمین و تخریب کانالهای آبیاری مشاهده شد. او البته یادآور میشود که در آن زمان امکانات پایش برخط لرزهای، ژئودزی و یونوسفری وجود نداشت و به همین دلیل بسیاری از پدیدههای احتمالی پیشنشانگری قابل ثبت و تحلیل نبودند. نورهای زلزله؛ پدیدهای نادر اما مستند زارع در ادامه به یکی از شناختهشدهترین پیشنشانگرهای گزارششده در برخی زلزلهها اشاره میکند: «نورهای زلزله یک رویداد جوی مستند اما نادر است. ساعتها یا ثانیهها قبل از زلزله، شاهدان گاهی درخششهای مرموز، نور یا توپهای شناور مایل به آبی را در آسمان گزارش میکنند. تنشهای شدید زمینساختی میتوانند باعث یونیزه شدن هوا و ایجاد بار الکتریکی شوند. بیشتر برقهای درخشان مشاهده شده هنگام زلزله در واقع ناشی از شکستن خطوط برق یا انفجار ترانسفورماتورهای الکتریکی هستند.» صداهایی که پیش از لرزش شنیده میشوند این استاد زلزلهشناسی درباره صداهای مرتبط با زمینلرزه میگوید: «ثانیههایی قبل از شروع لرزش شدید، اغلب غرشی ژرف و با فرکانس پایین یا صدایی شبیه قطار باری یا موتور جت از راه دور شنیده میشود. این صدا با رسیدن امواج اولیه یا P به سطح زمین ایجاد میشود و پیش از امواج مخربتر S شنیده میشود. در زمان رخداد زلزله، صدا به ترکیبی آشفته از نالههای درون زمین، ترک خوردن بتن، خرد شدن شیشه و لرزش ساختمانها تبدیل میشود و پس از آن جای خود را به صدای آژیرها، ریزش آوار و پسلرزهها میدهد.» آیا زلزله بو دارد؟ زارع یکی دیگر از پدیدههای گزارششده را تغییر بوهای محیطی میداند: «پیش از زلزله، با ساییده شدن و ترک خوردن پوسته در اعماق زمین، تودههای گاز محبوس شده میتوانند از طریق شکافهای تازه تشکیل شده خارج شوند.» او میگوید: «مردم گاهی بوی تخممرغ گندیده، گوگرد، سولفید هیدروژن یا بوهای فلزی را از زمین یا منابع آب محلی گزارش میکنند. در زمان زلزله و بعد از زلزله در یک شهر، بوها به دلیل آسیب زیرساختهای انسانی فوراً تغییر میکند. رایجترین و خطرناکترین بو، گاز طبیعی ناشی از پارگی لوله کشی گاز شهری است. همچنین بوی سنگین و خفهکننده گرد و غبار بتن پودر شده، دود ناشی از آتشسوزیهای الکتریکی و گاهی اوقات بوی فاضلاب راکد ناشی از لولههای فاضلاب شکسته پخش میشود.» رفتار عجیب حیوانات؛ واقعیت یا افسانه؟ زارع به رفتار جانوران هم اشاره میکند: «موشها و قورباغهها در شهرها به تغییرات ظریف محیطی که انسانها از آنها غافل میشوند بسیار حساس هستند و منجر به رفتارهای غیرمعمول میشوند.» او توضیح میدهد که موجودات زنده قبل از زلزله در زمان و بعد از آن ظاهر میشوند: «موارد متعددی از خروج ناگهانی جوندگان از لانهها، فاضلابها و مخفیگاههای زیرزمینی پیش از زلزله گزارش شده است. این جانوران احتمالاً به ریزلرزهها، تغییرات الکترومغناطیسی یا افزایش گازهای زیرزمینی واکنش نشان میدهند.» زارع همچنین به مهاجرت دستهجمعی قورباغهها و وزغها -به دلیل ریزش تونلهای زیرزمینی و سامانههای فاضلاب و آبگرفتگی- در پی زلزله اشاره میکند: «همانطور که در زلزله لاکویلا ایتالیا در ۶ آوریل ۲۰۰۹ با بزرگای ۶.۳ مشاهده شد، جمعیت وزغها چند روز قبل از وقوع زلزله حوضچههای تولیدمثل خود را به طور کامل ترک کردند.» با این حال او ضمن اجتناب از هشدارهای کاذب در این مواقع، هشدار میدهد که همه رفتارهای غیرعادی حیوانات را نمیتوان به زلزله نسبت داد: «بسیاری از مهاجرتهای دست