خط سلامت: در سال های اخیر، نگاه دانشمندان به مواد غذایی از تأمین انرژی و ویتامین ها فراتر رفته و به نقش آنها در سلامت مغز و عملکرد روانی معطوف شده است. امروزه رشته ای به نام روانپزشکی تغذیه (Nutritional Psychiatry) به بررسی این موضوع می پردازد که چگونه رژیم غذایی می تواند بر خلق وخو، حافظه، یادگیری و حتی خطر ابتلا به بیماری های تحلیلبرنده مغز اثر بگذارد. به گزارش خط سلامت در میان مواد غذایی گیاهی، میوه های خانواده بری (Berries) از جمله تمشک، شاه توت، بلوبری و تمشک سیاه به دلیل غلظت بالای ترکیبات پلی فنولی، به ویژه آنتوسیانین ها، بیش از سایر میوه ها مورد توجه قرار گرفته اند. پژوهش های جدید نشان می دهند این ترکیبات تنها آنتی اکسیدان های ساده نیستند، بلکه می توانند مسیرهای مولکولی مرتبط با التهاب عصبی، استرس اکسیداتیو، خون رسانی مغز و انعطاف پذیری نورون ها را نیز تنظیم کنند. تمشک با وجود اندازه کوچک، از نظر ارزش تغذیه ای یکی از غنی ترین میوه ها محسوب می شود. هر ۱۰۰ گرم تمشک تازه حدود ۵۲ کیلوکالری انرژی، نزدیک به ۶.۵ گرم فیبر، ۲۶ میلی گرم ویتامین C، مقادیر قابل توجهی منگنز، فولات و پتاسیم و مجموعه ای از پلی فنول ها شامل آنتوسیانین ها، الاژیک اسید، الاژیتانین ها، کوئرستین و کامفرول را در خود جای داده است. همین ترکیبات زیست فعال باعث شده اند که تمشک در سال های اخیر به یکی از مهمترین غذاهای عملکردی (Functional Foods) برای حفظ سلامت مغز تبدیل شود. چرا مغز بیش از سایر اندام ها به آنتی اکسیدان نیاز دارد؟ مغز انسان تنها حدود دو درصد از وزن بدن را تشکیل می دهد، اما نزدیک به یک پنجم اکسیژن مصرفی بدن را به خود اختصاص می دهد. این مصرف بالای اکسیژن اگرچه برای فعالیت میلیاردها نورون ضروری است، اما همزمان تولید رادیکال های آزاد را نیز افزایش می دهد. از سوی دیگر، بافت مغز سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است که بهشدت در برابر اکسیداسیون آسیب پذیرند. در نتیجه، اگر سیستم آنتی اکسیدانی بدن نتواند این مولکول های مخرب را خنثی کند، استرس اکسیداتیو ایجاد می شود؛ فرایندی که امروزه یکی از مهمترین عوامل پیری مغز، کاهش حافظه، زوال شناختی و بسیاری از بیماری های نورودژنراتیو شناخته می شود. مطالعات نشان داده اند پلی فنول های موجود در تمشک نه تنها رادیکال های آزاد را خنثی می کنند، بلکه برخلاف تصور گذشته، بر بیان ژن های مسئول دفاع آنتی اکسیدانی نیز اثر می گذارند. یکی از مهمترین این مسیرها، فعال شدن فاکتور رونویسی Nrf2 است. فعال شدن این مسیر باعث افزایش تولید آنزیم های محافظی مانند سوپراکسید دیسموتاز (SOD)، گلوتاتیون پراکسیداز (GPx) و کاتالاز می شود که نقش اصلی را در دفاع سلول های عصبی در برابر آسیب اکسیداتیو بر عهده دارند. این مکانیسم یکی از دلایل اصلی اثرات محافظتی انواع بری ها بر مغز محسوب می شود. تمشک چگونه التهاب مغز را کاهش می دهد؟ تا دو دهه پیش تصور می شد التهاب تنها در پاسخ به عفونت یا آسیب های جسمی ایجاد می شود، اما اکنون مشخص شده است که التهاب خفیف و مزمن مغزی در بسیاری از بیماری های روانپزشکی و نورودژنراتیو نقش کلیدی دارد. فعال شدن سلول های میکروگلیا و ترشح سایتوکاین هایی مانند TNF-α، IL-1β و IL-6 می تواند ارتباط میان نورون ها را مختل کرده و در درازمدت به مرگ سلولی منجر شود. مطالعات آزمایشگاهی نشان داده اند آنتوسیانین ها و الاژیتانین های موجود در تمشک فعالیت مسیر NF-κB را که یکی از مهمترین تنظیم کننده های التهاب در بدن است، مهار می کنند. کاهش فعالیت این مسیر موجب کاهش تولید سایتوکاین های التهابی و محدود شدن التهاب عصبی می شود. پژوهشگران معتقدند همین اثر ضدالتهابی می تواند بخشی از ارتباط میان مصرف منظم میوه های خانواده بری و کاهش خطر اختلالات شناختی را توضیح دهد، هرچند هنوز برای اثبات قطعی این ارتباط در انسان به کارآزمایی های بالینی بیشتری نیاز است. تمشک و حافظه؛ آیا این میوه می تواند مغز را جوان نگه دارد؟ یکی از مهمترین ویژگی های مغز انسان، توانایی آن در ایجاد ارتباطات جدید بین نورون ها است؛ قابلیتی که از آن با عنوان انعطاف پذیری عصبی (Neuroplasticity) یاد می شود. این فرآیند زیربنای یادگیری، شکل گیری حافظه و بازیابی اطلاعات است. با افزایش سن، التهاب مزمن، استرس اکسیداتیو و کاهش خون رسانی مغز، این توانایی به تدریج کاهش می یابد و فرد با افت عملکرد شناختی، کاهش تمرکز و اختلال حافظه روبرو می شود. مطالعات جدید نشان می دهد آنتوسیانین های موجود در تمشک می توانند چندین مسیر مهم عصبی را هم زمان تحت تأثیر قرار دهند. این ترکیبات سبب افزایش تولید فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز (Brain-Derived Neurotrophic Factor یا BDNF) می شوند؛ پروتئینی که از آن به عنوان «کود رشد نورون ها» یاد می شود. BDNF در بقای سلول های عصبی، تشکیل سیناپس های جدید، افزایش انعطاف پذیری مغز و تثبیت حافظه نقش اساسی دارد. کاهش سطح این پروتئین در بیماران مبتلا به آلزایمر، افسردگی و حتی بیماری پارکینسون گزارش شده است. بررسیهای منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان می دهد آنتوسیانین ها علاوه بر تأثیر بر BDNF، مسیرهای ERKو PI3K/Akt را نیز فعال می کنند؛ مسیرهایی که برای رشد نورون ها و حفظ عملکرد شناختی ضروری هستند. افزایش خون رسانی مغز؛ یکی از دلایل اثر تمشک بر عملکرد شناختی در سال های گذشته تصور می شد اثر بری ها تنها به خاصیت آنتی اکسیدانی آنها محدود می شود، اما پژوهش های جدید نشان داده اند این میوه ها از طریق بهبود عملکرد عروق نیز بر مغز اثر می گذارند. آنتوسیانین ها با افزایش تولید نیتریکاکسید (NO) در سلول های پوشاننده عروق، موجب گشاد شدن رگ های خونی و بهبود جریان خون مغزی می شوند. افزایش خون رسانی به معنای رسیدن اکسیژن و گلوکز بیشتر به نورون ها است؛ دو ماده ای که برای
خط سلامت
خط سلامتخط سلامت