پشت پرده گرانی خودرو؛ دلار یا قیمت کارخانه؟

کارشناسان بازار خودرو معتقدند قیمت کارخانه نقش چندان تعیینکنندهای در بازار ندارد و نرخ ارز، تورم و عرضه و تقاضاست که سبب تغییر قیمت خودرو خواهد شد در بازار خودروی ایران، دو متغیر همواره بیش از سایر عوامل بر مسیر قیمتها سایه انداختهاند؛ نرخ ارز و قیمت مصوب کارخانه . هر بار که دلار جهش میکند، نگاهها به بازار خودرو دوخته میشود و هر زمان مجوز افزایش قیمت کارخانهای صادر میشود، انتظار برای تغییر قیمتها در بازار شدت میگیرد. اما پرسش اصلی اینجاست که کدامیک از این دو متغیر، نقش پررنگتری در تعیین قیمت خودرو در بازار دارد؟ بررسی تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که پاسخ این پرسش چندان ساده نیست. حتی در مقاطعی مانند تیرماه ۱۴۰۴، همزمان با افزایش قیمت کارخانهای خودرو و رشد نرخ ارز، بازار خودرو رفتاری متفاوت از انتظار نشان داد. پاسخ این سوال را میتوان در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس جستوجو کرد؛ گزارشی که اثرگذاری نرخ ارز و قیمت مصوب فروش را بر قیمت خودروهای پرتیراژ داخلی در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ مورد سنجش قرار داده است. نتایج این بررسی نشان میدهد اگرچه هر دو متغیر بر بازار خودرو اثرگذارند، اما شدت اثر آنها یکسان نیست. در این گزارش، ضریب اثرپذیری خودروی تیبا ۲ از نرخ ارز در دوره تحریمی ۰.۹۷ و در دوره غیرتحریمی ۰.۲۴ برآورد شده است. در مقابل، ضریب قیمت مصوب فروش در دوره تحریمی ۰.۳۸ و در دوران غیرتحریمی ۱.۱۸ بوده است. بنابراین، در دوران تحریم حساسیت قیمت خودرو به تغییرات ارز بهشدت افزایش مییابد، در حالی که در دورههای غیرتحریمی قیمت بازار بیش از هر چیز از قیمت کارخانه تبعیت میکند. این یافته همچنین نشان میدهد حساسیت بازار خودرو به نرخ ارز تنها ناشی از افزایش هزینههای تولید نیست، بلکه انتظارات تورمی و رفتار معاملهگران نیز این اثر را تشدید میکند. از همین رو، یافتههای مرکز پژوهشهای مجلس تصویری روشن ارائه میدهد که در آن نرخ ارز همچنان بازیگر اصلی تعیین قیمتهاست و قیمت مصوب کارخانه بیش از آنکه عامل مستقلی برای تغییر بازار باشد، از متغیرهای کلان اقتصادی و شرایط عرضه و تقاضا تاثیر میپذیرد. حسن کریمی سنجری، کارشناس صنعت خودرو، با اشاره به اثر مستقیم نرخ ارز بر بهای خودرو میگوید: «تاثیر ارز بر بهای خودرو فراتر از موضوع تحریمها و یک واقعیت اقتصادی است.» به گفته او، خودرو محصولی با ارزبری بالاست و هرگونه افزایش نرخ ارز، بلافاصله قیمت آن را تحتتاثیر قرار میدهد. وی تاکید میکند که اگرچه افزایش قیمت کارخانه نیز بر قیمت بازار اثر دارد، اما این اثر ثانویه است و تعیینکننده اصلی قیمت خودرو، شاخصهای کلان اقتصادی هستند. کریمی همچنین معتقد است دو عامل اصلی تعیینکننده قیمت خودرو، تورم و مکانیسم عرضه و تقاضا هستند. به گفته او، تورم خود پیامد نوسانات نرخ ارز است و افزایش قیمت نهادههای تولید را به دنبال دارد. از سوی دیگر، هرگاه تولید کاهش یافته و تقاضا افزایش یابد، روند صعودی قیمتها تشدید میشود؛ بنابراین قیمت مصوب، خود معلول تورم است نه عامل تعیینکننده قیمت بازار. مرتضی افقه، اقتصاددان، نیز معتقد است قیمت خودرو همانند هر کالای دیگری تابع تعادل عرضه و تقاضاست، اما در شرایط فعلی اقتصاد ایران، انتظارات تورمی مهمترین متغیر فعال است؛ متغیری که تحتتاثیر عواملی مانند تحریم و تنشهای ژئوپلیتیک قرار دارد. به گفته او، به دلیل وابستگی اقتصاد کشور به واردات مواد اولیه و کالاهای سرمایهای، نرخ ارز نقش تعیینکنندهای در قیمت خودرو ایفا میکند. افقه همچنین تاکید میکند خودرو دیگر صرفاً یک کالای مصرفی نیست و به دارایی برای حفظ ارزش سرمایه تبدیل شده است؛ موضوعی که تقاضا و قیمت آن را بیش از گذشته تحت تاثیر قرار داده است. سهراب دلانگیزان، استاد دانشگاه، نیز معتقد است قیمت کارخانه تنها برای گروه محدودی از خریداران دارای رانت اهمیت دارد و آنچه برای عموم مردم تعیینکننده است، قیمت بازار است. وی تاکید میکند تا زمانی که شکاف عرضه و تقاضا در بازار خودرو پابرجا باشد و نرخ ارز بهعنوان لنگر قیمتگذاری در اقتصاد عمل کند، تمرکز بر قیمت کارخانه نمیتواند مسیر قیمت خودرو را تعیین کند.