اثر فوتوالکتریک، فناوریهایی مانند دزدگیرها، صفحات خورشیدی و دوربین گوشی هوشمند ما را شکل داده است و آن چه در مورد این اثر میدانیم را مدیون «آلبرت اینشتین» هستیم. مهندس، فلاش دوربین را برداشت، آن را به سمت رایانه کوچک روی میز نشانه رفت و شاتر را زد. برای کسری از ثانیه، نور سراسر اتاق را فرا گرفت. همه پلک زدند و سپس متوجه شدند که رایانه از کار افتاده است. به گزارش ایسنا به نقل از وبسایت جایزه نوبل، گروه رزبری پای (Raspberry Pi) به تازگی تایید کرده بود که محصولشان، یک رایانه ارزان قیمت که به مدارس و علاقهمندان به الکترونیک فروخته میشد، از سوژه عکس شدن خوشش نمیآید؛ دستکم زمانی که عکس با یک فلاش بزرگ زنون گرفته شود. ابن آپتون، بنیانگذار رزبری پای، میگوید: همه ما از این که توانستیم آن را از کار بیندازیم، حسابی سرگرم شدیم. آنها متوجه شده بودند که یکی از تراشههای رایانه نسبت به اثر فوتوالکتریک حساس است؛ پدیدهای که در آن نور باعث آزاد شدن الکترونها و در نتیجه ایجاد جریان الکتریکی میشود. اگر بخواهیم ساده بگوییم، نوعی «کلید برق معکوس» است. آپتون و همکارانش انتظار چنین مشکلی را نداشتند. این نقص کمتر از یک هفته پس از عرضه رزبری پای ۲ در اوایل سال ۲۰۱۵ توسط یکی از کاربران کشف شد. در نسخههای بعدی این رایانه، روی تراشه دردسرساز پوششی سیاه و به اندازه کافی ضخیم قرار داده شد تا نور ورودی را جذب کند. بیش از یک قرن پیش از آن، آلبرت اینشتین در مقالهای پیشگامانه اثر فوتوالکتریک را توصیف کرده بود؛ در یکی از چهار مقاله بنیادینی که او در سال ۱۹۰۵، زمانی که کارمند اداره ثبت اختراعات سوئیس بود، منتشر کرد. او بعدها در سال ۱۹۲۱ به خاطر این دستاورد جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد و آن را در سال ۱۹۲۲ تحویل گرفت. اثر فوتوالکتریک بعدها در شکلگیری طیف گستردهای از فناوریها نقش اساسی ایفا کرد؛ از دزدگیرهای ضدسرقت گرفته تا پنلهای خورشیدی و دوربین گوشی هوشمند شما. برای درک بهتر این موضوع، باید به پرسشی بازگردیم که ذهن اینشتین را در سال ۱۹۰۵ به خود مشغول کرده بود: نور از چه ساخته شده است؟ در آن زمان بسیاری از دانشمندان معتقد بودند که نور صرفا یک موج است؛ موجی که به باور برخی در سراسر جهان از طریق «اتر نورانی» نامرئی حرکت میکند. اما اینشتین این ایده را مضحک میدانست. استیو گیمبل از کالج گتیزبرگ آمریکا میگوید: از نظر اینشتین، این مفهوم چیزی شبیه وجود بابانوئل بود. دانشمندانی از جمله «هاینریش هرتز» پیشتر نمونههایی از اثر فوتوالکتریک را نشان داده بودند؛ آنها با استفاده از نور جرقههای کوچکی ایجاد میکردند یا قطعاتی از ورقه طلایی را از نظر الکتریکی باردار میکردند تا یکدیگر را دفع کنند. گیمبل میگوید: برخی پدیدههای عجیب و توضیحناپذیر وجود داشت که در آنها نور میتوانست برق تولید کند و این موضوع ذهن دانشمندان را کاملا متحیر کرده بود، زیرا ظاهرا هیچ منطقی نداشت. عجیبترین نکته این بود که شدت نور بر انرژی الکترونهای تولیدشده تاثیری نداشت، اما فرکانس یا رنگ نور تأثیرگذار بود. این موضوع واقعا گیجکننده بود. مگر نه این که نور بیشتر باید به معنای انرژی بیشتر باشد؟ اما اینشتین دریافت که اگر نور فقط از موج تشکیل نشده باشد و علاوه بر آن شامل بستهها یا ذرات مجزایی باشد که بعدها «فوتون» نام گرفتند، آنگاه انرژی همین ذرات منفرد میتواند توضیح این پدیده باشد. پل دیویس از دانشگاه یورک توضیح میدهد: وقتی یک فوتون به یک الکترون برخورد میکند، آن را برانگیخته میکند. اگر آن فوتون انرژی کافی داشته باشد، اثر فوتوالکتریک رخ میدهد و الکترون از ماده آزاد میشود. برای تصور بهتر، فرض کنید چوبهای کوچک دینامیت را داخل یک بشکه باز پر از گلولههای توپ پرتاب میکنید. انفجارهای کوچک، هرچقدر هم تکرار شوند، توان بیرون انداختن گلولهها را ندارند. اما اگر از دینامیتی قویتر و پرانرژیتر استفاده کنید، گلولهها به بیرون پرتاب خواهند شد. مقدار انرژی یک فوتون مستقیما با رنگ نور مرئی ارتباط دارد. برای مثال، فوتونهای نور آبی روی طول موجهای کوتاهتر حرکت میکنند و انرژی بیشتری نسبت به فوتونهای نور قرمز دارند. به همین دلیل هرتز در یکی از آزمایشهای خود مشاهده کرد که نور فرابنفشِ بسیار پرانرژی، جرقههای قویتری ایجاد میکند. گیمبل تاکید میکند که اینشتین این نظریه را از هیچ خلق نکرد. او نه تنها از پژوهشهای هرتز و دیگر دانشمندان بهره گرفت، بلکه از نظریه «کوانتا» فیزیکدان «ماکس پلانک» نیز الهام گرفت؛ نظریهای که بر اساس آن، تابشها از جمله نور از بستههای مجزای انرژی تشکیل شدهاند. پلانک نیز بعدها در سال ۱۹۱۸ جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد. با این حال، در سال ۱۹۰۵ این ایده هنوز بسیار بحثبرانگیز و جنجالی بود. کار اینشتین بحثبرانگیز بود؛ به ویژه نظریه نسبیت خاص او. برخی از اعضای کمیته نوبل فیزیک در آن زمان درباره اعطای جایزه به او تردید داشتند و هنگامی که سرانجام این جایزه را به او دادند، آن را به خاطر پژوهشهایش درباره اثر فوتوالکتریک اعطا کردند، نه نظریه نسبیت. دانشمندان سالها درباره این که آیا این بهترین انتخاب بوده است یا نه بحث کردهاند، اما تردیدی وجود ندارد که بهرهبرداری از اثر فوتوالکتریک شیوه کار جهان امروز را تغییر داده است، زیرا فناوریهای بیشماری به آن وابستهاند. برای مثال، حسگرهای حرکتی در سامانههای دزدگیر، پرتویی از نور فروسرخ منتشر میکنند. هنگامی که یک مزاحم این پرتو را قطع میکند، میزان نوری که به حسگر میرسد، تغییر میکند و در نتیجه جریان الکتریکی دگرگون میشود؛ همین تغییر باعث فعال شدن آژیر هشدار میشود. سلولهای فوتوالکتریک در خطوط پایان مسابقات المپیک برای تشخیص دقیق لحظه عبور دوندگان از خط پایان به کار گرفته شدهاند. این فناوری همچنین به کشتیها امکان داده است مه را تشخیص دهند و به طور خودکار بوق مهکش خود را فعال کنند. علاوه
عصر ایران
عصر ایرانعصر ایران