فیلترینگ، خودزنی بزرگی که قبح کار غیرقانونی را می‌شکند

ادامهدار شدن فیلترینگ با وجود عدم کارکرد فنی آن، امروز به یکی از بزرگترین علامتسوالهای جامعه تبدیل شده است؛ چالشی که دیگر از بحثهای ساده اقتصادی گذشته و ابعاد عمیقتر اجتماعی و سیاسی به خود گرفته است. تینا مزدکی_مدتهاست اینترنت با زندگی و روزمره مردم گره خورده است، این روزها زندگی هیچکدام از ما بدون اینترنت پیش نمیرود؛ از خرید ساده و چک کردن اخبار گرفته تا چرخیدن در شبکههای مجازی و اداره کردن کسبوکار. با این حال، چندسالی است که دسترسی به این شبکه حیاتی، با سدی محکم به نام «فیلترینگ» روبهرو شده است. یک طرف این ماجرا مسئولانی ایستادهاند که فکر میکنند با بستن پلتفرمها میتوانند جلوی آسیبها و نفوذ افکار منفی را بگیرند؛ طرف دیگر هم مردمی هستند که اینترنت را نه یک میدان جنگ، بلکه فضایی طبیعی برای زندگی و کار خود میدانند. اما به نظر میرسد هیچ یک از سیاستگذاران این حوزه از خود نمیپرسند چرا وقتی همه با فیلترشکن این سد را دور میزنند، باز هم این سیاست ادامه پیدا میکند؟ برای بررسی آن دست از پیامدهای فیلترینگ که مستقیم جامعه را هدف قرار میدهد، با امید جهانشاهی، پژوهشگر رسانه به گفتوگو پرداختیم. فیلترینگ منشاء خسارت است این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که با وجود وعدههای فراوان، چرا رفع فیلترینگ در کشور اجرایی نمیشود؟ میگوید:« در کشور ما نیروی سیاسی و تفکری وجود دارد که به شدت از فیلترینگ دفاع میکند. چون بر این باور است که فضای مجازی زمین بازی دشمن است. البته تعبیر دقیقتر در اینجا رسانههای اجتماعی است. یعنی معتقدند رسانههای اجتماعی ابزار نفوذ و گسترش ایدههای اپوزیسیون و جریان معاند میشوند.» او میگوید در نتیجه این تفکر، اینطور برداشت میشود که با فیلترینگ میتوان آسیبهای رسانههای اجتماعی را کم کرد چراکه به اصطلاح باعث منحرف شدن مردم میشوند. اما این نگاه اساساً غلط است. هم غلط است و هم خود فیلترینگ منشاء خسارت است. چون فیلترینگ خودش منشاء نارضایتیهاست. برای آن آسیبهایی که در مورد اینترنت مطرح میشود، راهکارهای دیگری نیز وجود دارد و فیلترینگ راه حل نیست چون خودش باعث انواع نارضایتیها در بخشهای مختلف میشود. اینترنت اکوسیستم زندگی است، نه زمین بازی دشمن! جهانشاهی با تاکید بر این موضوع که فیلترینگ از جنبههای مختلف نارضایتی ایجاد میکند، توضیح میدهد:« اساساً اینترنت امروز برای مردم اکوسیستم زندگی و کسب و کار و ارتباطات و اطلاعات است نه زمین بازی دشمن. به نظرم بزرگترین ضربهای که فیلترینگ میزند، ضربه به اعتماد سیاسی جامعه است. چون فیلترینگ به این معناست که با وجود اینترنت آزاد حکومت دچار مشکل میشود. این خودش بدترین چیز برای حکومت است. به اولین چیزی که آسیب میزند اعتماد مردم به حکومت و نهادهای سیاسی است. اعتماد سیاسی بسیار مسئله مهمی است.» بیاعتمادی مادر بحرانهاست او در پاسخ به این پرسش که این بیاعتمادی سیاسی چه نتیجهای خواهد داشت، میگوید:« میگویند بیاعتمادی مادر بحرانهاست. بیاعتمادی باعث میشود دو طرف همدیگر را نتوانند بفهمند، سوءتفاهم به هم داشته باشند. بیاعتمادی سیاسی یعنی مردم به حکومت و کارامدی نهادهایش باورشان کم میشود. منظور از مردم در اینجا عموم مردم است، وگرنه گروه طرفداران، طبیعی است اعتماد داشته باشند. بههرحال فیلترینگ به اعتماد سیاسی ضربه میزند و در نتیجه کارکردهای اعتماد سیاسی را مخدوش میکند و تضعیف میکند.» او از جمله این کارکردها به جامعه پذیری سیاسی اشاره میکند و میگوید:« جامعه پذیری سیاسی یعنی مردم ارزشها و آرمانهای سیاسی گفتمان مستقر را بپذیرند و به نسل نوجوان بتوانند منتقل کنند. نسل نوجوان هم بتواند همین ارزش ها را بپذیرد. اگر میبینیم در این زمینه مشکلی هست و گلایههایی از این نظر از بخشی از نوجوانان و جوانان میشود به خاطر مسئله اعتماد سیاسی است که آسیب دیده است. مشارکت سیاسی هم در گرو اعتماد سیاسی است. بدون اعتماد سیاسی مشارکت هم به یک چالش تبدیل میشود. و فقط این دو مورد نیست. فیلترینگ به همه کارکردهای اعتماد سیاسی در جامعه ضربه میزند و میبینیم که ضربه زده است.» این پژوهشگر رسانه در ادامه میگوید:« عوامل متعددی در کاهش اعتماد سیاسی موثرند و تنها فیلترینگ نیست، اما قطعاً یکی از آنها فیلترینگ است. البته برخی هم میگویند دلیل عمده فیلترینگ فارغ از آن دلایلی که بیان میشود، در درآمدهای کلان و گردش مالی گسترده فروش فیلترشکن هم نهفته است. که البته درآمدهای نجومی و بسیار بالای فروش فیلترشکن، طبیعتاً میتواند لابیهای سیاسی را در مراکز تصمیمگیری بسازد و پشتیبانی کند.» فیلترشکنها قبح تخلف را شکستهاند امید جهانشاهی همچنین در پاسخ به این پرسش که با رواج فیلترشکنها آیا میتوان گفت فیلترینگ «قانونگریزی» را به یک هنجار و کنش اعتراضی در زندگی روزمره مردم تبدیل کرده است؟ پاسخ میدهد:« متاسفانه مشروعیت و عادی شدن استفاده از فیلترشکنها در جامعه در واقع قبح کار غیرقانونی را شکسته است. چه چیزی بدتر از اینکه یک کار غیرقانونی در عرف جامعه و نزد عموم مشروع باشد. این خودش عامل کاهش اعتمادی سیاسی است. تریبونهای رسمی میگویند فیلترشکنها غیرقانونی هستند اما در عین حال همه جا میفروشند و دردسترس هستند.» او همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا در دورانی که فیلترینگ کارکرد فنی خود را از دست داده، راهی به جز فیلترینگ نیست تا دغدغه مسئولان را همراه با رفع نیاز کاربران برطرف کند؟ میگوید:« دغدغههای جدی در بین موافقان فیلترینگ وجود دارد. مثلاً میگویند در شکلگیری وقایع ۱۸و ۱۹ دی، رسانههای اجتماعی و به ویژه اینستاگرام نقش داشتند و زمینه ساز رشد جریان معاند در بین بخشی از نوجوانان و جوانان بودند. این حرفها درست است اما مسئله این است که اینستاگرام در چه بستری باعث گسترش دیدگاههای به اصطلاح معاند و اپوزیسیون شد؛ این مسئله اصلی است.» او میگوید:« اینستاگرام در بستر بیا