بررسی بقایای ماموتهای پشمالو میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی انسانهای عصر یخبندان فراهم کند و نشان دهد جوامع شکارچی و گردآورنده چگونه از این جانوران عظیم برای تأمین نیازهای روزمره خود استفاده میکردند. ماموتهای پشمالو یکی از مهمترین جانوران محیط زندگی انسانها در بخشهایی از عصر یخبندان بودند. این جانوران فقط منبعی برای تأمین گوشت به شمار نمیرفتند، بلکه چربی، پوست، استخوان و عاج آنها نیز کاربردهای گوناگونی داشت. انسانها میتوانستند از استخوانهای بزرگ ماموت برای ساخت سازه، از عاج برای تولید ابزار، آثار هنری و وسایل زینتی و از پوست آن برای رفع برخی نیازهای زندگی استفاده کنند. به همین دلیل، شناخت نحوه تعامل انسان و ماموت برای بازسازی زندگی و فرهنگ جوامعی که دهها هزار سال قبل زندگی میکردند، اهمیت زیادی دارد. در شماری از محوطههای باستانی اوراسیا، حجم بزرگی از استخوانهای ماموت در کنار یکدیگر پیدا شده است. پژوهشگران چندین دهه درباره چگونگی تشکیل این انباشتهای استخوانی اختلاف نظر داشتهاند. مشخص نبود که این استخوانها بر اثر رویدادهای طبیعی در یک محل جمع شدهاند یا فعالیتهایی مانند شکار، استفاده از لاشهها و جابهجایی بخشهای بدن ماموت به دست انسان در شکلگیری آنها نقش داشته است. پاسخ به این مسئله میتواند اطلاعاتی درباره رفتار شکارچیان عصر یخبندان، انتخاب جانوران و حتی مسیرهای حرکت گلههای ماموت در اختیار دانشمندان قرار دهد. هانا ام. موتس، پژوهشگر پسادکتری مرکز دیرینهژنتیک همراه با دیوید دیئز دل مولینو، پژوهشگر همین مرکز، و لاو دالن، استاد ژنومیک تکاملی دانشگاه استکهلم، با همکاری گروهی بینالمللی این موضوع را بررسی کردند. یاروسواف ویلچینسکی، باستانشناس مؤسسه ردهبندی و تکامل جانوران آکادمی علوم لهستان، نیز از پژوهشگران این مطالعه بود. این گروه با بررسی تفاوت نسبت ماموتهای نر و ماده در بقایای طبیعی و انباشتهای مرتبط با فعالیت انسان، کوشید نحوه تعامل انسانهای پارینهسنگی بالایی با ماموتها را بازسازی کند. پژوهشگران دادههای ژنومی ۵۲۱ ماموت پشمالو از اوراسیا و آمریکای شمالی را بررسی کردند که ۴۴۸ نمونه از آنها برای نخستین بار توالییابی شده بود. توالییابی در اینجا به معنای خواندن اطلاعات موجود در دیانای است. آنها با استفاده از دیانای باستانی، جنسیت ژنتیکی هر ماموت را مشخص کردند. مجموعه نمونهها شامل ۱۰۰ ماموت از انباشتهای استخوانی مرتبط با فعالیت انسان و ۴۲۱ ماموت از محیطهایی بود که بقایا بهطور طبیعی در آنها برجای مانده بود. نمونههای مرتبط با انسان از ۱۱ محوطه مهم باستانی عصر یخبندان در اوراسیا به دست آمده بودند و قدمتی در حدود ۲۰ هزار تا ۳۰ هزار سال داشتند. سپس نسبت نرها و مادهها در این دو گروه با یکدیگر مقایسه شد. نتایج که در نشریه علمی Current Biology منتشر شدهاند، نشان دادند در بقایای پراکندهای که از محیطهای طبیعی به دست آمده بودند، ماموتهای نر سهم بیشتری داشتند. در این مجموعه، ۶۶ درصد نمونهها نر و ۳۴ درصد ماده بودند. این الگو با این دیدگاه سازگار است که نرهای تنها بیشتر در معرض گرفتار شدن در گودالهای طبیعی، رانش زمین یا موقعیتهای مشابه قرار میگرفتند. چنین حوادثی میتوانست احتمال باقی ماندن و حفظ طولانیمدت استخوانهای آنها را افزایش دهد. در مقابل، در انباشتهای استخوانی مرتبط با فعالیت انسان، ۷۰ درصد ماموتها ماده و فقط ۳۰ درصد نر بودند. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد فعالیت انسان عامل اصلی شکلگیری این مجموعههای بزرگ استخوانی بوده است. شواهد دیگری مانند پیدا شدن نوک پرتابه در استخوان ماموتها نیز نشان میدهد شکارچیان پارینهسنگی گاهی مستقیماً این جانوران را شکار میکردند، هرچند ممکن است در مواردی از گوشت و مواد باقیمانده در لاشه ماموتهایی که به دلایل دیگر مرده بودند نیز استفاده کرده باشند. برتری نمونههای ماده لزوماً به این معنا نیست که شکارچیان همیشه آگاهانه ماموتهای ماده را انتخاب میکردند. مادهها احتمالاً کوچکتر از نرهای بالغ بودند، اما اگر رفتار ماموتها شبیه فیلهای امروزی بوده باشد، مادهها در گلههایی با رهبری یک ماده زندگی میکردند. دفاع گروهی این گلهها میتوانست نزدیک شدن به آنها را بهاندازه رویارویی با نرهای بزرگ یا حتی بیشتر از آن خطرناک کند. بنابراین، کوچکتر بودن مادهها بهتنهایی توضیح کاملی برای این الگو نیست. احتمال دیگر این است که گلههای تحت رهبری مادهها در مسیرهایی منظمتر و قابل پیشبینیتر از نرهای تنها حرکت میکردند. در این صورت، شکارچیان و گردآورندگان پارینهسنگی بالایی بیشتر با این گلهها روبهرو میشدند و فرصت بیشتری برای شکار یا استفاده از لاشههای آنها داشتند. این پژوهش همچنین نشان میدهد افزایش تعداد نمونههای دیانای باستانی میتواند افزون بر تاریخ تکاملی، اطلاعاتی درباره رفتار جانوران منقرضشده و فرهنگ انسانهای دهها هزار سال پیش ارائه کند. پژوهشگران در جریان بررسیها به کشفی ژنتیکی نیز دست یافتند. یکی از ماموتهای جزیره ورانگل نه ترکیب معمول XX مربوط به مادهها و نه ترکیب XY مربوط به نرها را داشت. برخی سلولهای این ماموت یک نسخه و برخی دو نسخه از کروموزوم X داشتند؛ وضعیتی که «موزاییسم X۰/XX» نامیده میشود و نمونه مشابه آن در انسان با عنوان سندرم ترنر شناخته میشود. این نخستین بار است که چنین وضعیتی در یک گونه منقرضشده ثبت میشود. منبع: ایسنا
