متن زیر برگرفته از کتاب «حیات تأملی: دربارهی بیکنشی» اثر بیونگچول هان است. رویداد۲۴| بیونگچول هان، فیلسوف کرهایـآلمانی معاصر، از برجستهترین منتقدان فرهنگ سرمایهداریِ متأخر و زیست دیجیتال است. او در آثاری، چون جامعهی فرسوده و روانسیاست نشان میدهد که قدرت در جهان امروز بیش از آنکه از راه اجبار عمل کند، انسان را به استثمار خود وامیدارد؛ و تا جایی پیش میرود که آدمی آزادی را با الزام دائمی بهرهوری و نمایش خویشتن اشتباه میگیرد. هان با نثری موجز و تأملبرانگیز، از فرسایش سکوت، تأمل، آیین و تجربهی عمیق زندگی در جهان معاصر سخن میگوید. بیونگچول هان در کتاب «حیات تأملی: دربارهی بیکنشی» می نویسد: ما هر روز بیش از پیش به همان «آدمهای پرجنبوجوشی» شبیه میشویم که نیچه دربارهشان میگفت: «میغلتند، همانگونه که سنگ میغلتد؛ فرمانبردارِ منطق کور و ابلهانهی سازوکارها هستند.»، چون زندگی را دیگر فقط از زاویهی کار، بازدهی و توانِ عملکرد میبینیم، بیکاری و بیکنشی را نوعی کاستی میپنداریم؛ نقصی که باید هرچه زودتر جبران شود. هستی انسان سراسر در تصرف فعالیت درآمده است، و درست به همین سبب، بهآسانی تن به بهرهکشی میدهد. ما حسّ خود را نسبت به بیکنشی از دست دادهایم؛ بیکنشیای که نه ناتوانی است، نه سرپیچی، نه صرفاً نبودِ فعالیت، بلکه خودْ تواناییای مستقل است. بیکنشی منطق خاص خود را دارد؛ زبان خود را، زمان خود را، معماری خود را، شکوه خود را، و حتی جادوی خود را دارد. بیکنشی نه ضعف است و نه کمبود؛ بلکه گونهای شدت و تمرکزِ زیستن است. اما جامعهی ما، که همه چیز را با فعالیت و کارایی میسنجد، آن را نمیبیند و به رسمیت نمیشناسد. ما دیگر به قلمرو غنی و پربارِ بیکنشی راه نداریم. بیکنشی یکی از صورتهای درخشان وجود انسانی است؛ صورتی که امروز رنگ باخته و به قالبی تهی از فعالیت فروکاسته شده است. در مناسبات تولیدیِ سرمایهداری، بیکنشی دوباره بازمیگردد، اما این بار به شکل «بیرونی که در درون نظام جا داده شده است». ما نام آن را «اوقات فراغت» گذاشتهایم. اما چون این اوقات فراغت فقط برای بازیابی نیرو پس از کار است، همچنان تابع منطق کار باقی میماند. فراغت، چون زاییده و دنبالهی کار است، به جزئی کارکردی از دستگاه تولید بدل میشود. به این ترتیب، فراغتِ راستین از میان میرود؛ فراغتی که به نظم کار و تولید تعلق ندارد. ما دیگر آن آرامش مقدس و جشنوار را نمیشناسیم؛ آرامشی که، به گفتهی شکسپیر، «شدت زندگی و تأمل را در خود جمع میکند، و حتی آن هنگام که شدت زندگی به سرخوشی میرسد، باز میتواند این دو را در کنار هم نگه دارد.» «اوقات فراغت» ما نه شور زندگی دارد و نه تأمل. زمانی است که آن را میکُشیم تا ملال به سراغمان نیاید. این زمان، زمانی بهراستی آزاد و زنده نیست؛ زمانی مرده است. امروز زندگیِ پرشور و شدید را عمدتاً به معنای کار بیشتر یا مصرف بیشتر میفهمیم. از یاد بردهایم که درست همان بیکنشی، همان وضعی که در آن هیچ چیز تولید نمیشود، میتواند صورتی سرشار، زنده و درخشان از زندگی باشد. در برابر اجبارِ کار و عملکرد، باید سیاستی برای بیکنشی طرح کرد؛ سیاستی که بتواند زمانی بهراستی آزاد پدید آورد. بازی بیکنشی از عناصر بنیادین انسانبودن است. سهم بیکنشی در کارهای ماست که آن کارها را حقیقتاً انسانی میکند. اگر در کنش ما لحظهای درنگ، تردید یا خودداری نباشد، عمل به واکنش کور فرو میافتد. بی آرامش، بربریتی تازه پدید میآید. سکوت به سخن عمق میبخشد. بی خاموشی، موسیقی وجود ندارد؛ فقط سروصدا و هیاهو میماند. بازی، جوهر زیبایی است. هرجا فقط الگوی محرک و پاسخ، نیاز و ارضا، مسئله و راهحل، هدف از پیش تعیینشده و عمل حاکم باشد، زندگی به بقا فروکاسته میشود؛ به حیاتی عریان و حیوانی. زندگی درخشش خود را فقط از رهگذر بیکنشی به دست میآورد. اگر بیکنشی را به عنوان توانایی از دست بدهیم، به ماشینی شبیه میشویم که تنها وظیفهاش کارکردن است. زندگی حقیقی از جایی آغاز میشود که نگرانیِ بقا، یعنی فشارِ زندگیِ صرف، پایان مییابد. غایت نهایی کوششهای انسانی، بیکنشی است. درست است که کنش برای تاریخْ امری بنیادی است، اما نیروی آفرینندهی فرهنگ نیست. خاستگاه فرهنگ نه جنگ است، بلکه جشن؛ نه سلاح است، بلکه زیور. تاریخ و فرهنگ یکی نیستند. فرهنگ را راههای مستقیم و هدفمند نمیسازند، بلکه کجراههها، غرابتها و راههای دور میسازند. هستهی فرهنگ، تزئینی و آرایشی است. فرهنگ خانهی خود را بیرون از قلمرو کارکرد و سود بنا میکند. امر تزئینی، وقتی از هر هدف و فایدهای آزاد میشود، اعلام میکند که زندگی چیزی بیش از بقاست. زندگی درخشش الهی خود را از آن «آرایشِ مطلق» میگیرد؛ آرایشی که دیگر چیزی را نمیآراید، بلکه خودْ به صورت نابِ آراستگی بدل میشود. کارل کرینی مینویسد: «اینکه باروک تزئینی است، همه چیز را نمیگوید. باروک آرایش مطلق است؛ گویی خود را از هر هدفِ از پیش تعیینشده، حتی از هدف نمایشی، آزاد کرده و قانون صوریِ خود را پرورده است. دیگر چیزی را تزئین نمیکند؛ چیزی نیست جز خودِ تزئین.» جشن در روز سَبَت، هر فعالیتی باید متوقف شود. هیچ دادوستدی نباید انجام گیرد. بیکنشی و تعلیق اقتصاد، عناصر اساسی جشن سبتاند. سرمایهداری، برعکس، حتی جشن را هم به کالا بدل میکند. جشنها به «ایونت» و نمایش تبدیل میشوند. در آنها آرامش تأملی وجود ندارد. این شکلهای مصرفیِ جشن نمیتوانند جماعت پدید آورند. گی دوبور در رسالهی جامعهی نمایش دوران ما را دورانی بیجشن مینامد: «این عصر، که زمانِ خود را همچون بازگشتی شتابان و رنگارنگ از جشنها به نمایش میگذارد، در عین حال عصری بیجشن است. آنچه در زمانِ چرخهای، لحظهی مشارکت جماعت در ولخرجیِ باشکوه زندگی بود، برای جامعهای بیجماعت و بیتجمل ناممکن شده است.» در زندگیای که به بقا فروکاسته میشود، تجمل نیز ناپدید میگردد. زمان
رویداد ۲۴
رویداد ۲۴رویداد ۲۴