تنها پستانداری که برای زنده ماندن در تاریکی رنگ چشم خودش را عوض می‌کند

حیوانات برای مطابقت با محیط زندگی خود گاها تغییراتی را در بدن خود اعمال میکنند مثلا تغییر رنگ پوست یا مو و یا حتی تغییراتی که پرندگان در غبغبهای خود ایجاد میکنند. اما یکی از عجیبترین سازگاریهای تکاملی تغییر رنگ چشم است؛ البته نه تغییر ظاهری رنگ بلکه تغییر ساختار نوری چشم است. به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و به نقل از راز بقا، در میان هزاران گونه پستاندار روی زمین، گوزن شمالی یا ریندیر (Reindeer) یکی از عجیبترین سازگاریهای بینایی را دارد؛ قابلیتی که تاکنون در هیچ پستاندار دیگری به این شکل مشاهده نشده است. این حیوان که در مناطق قطبی و نیمهقطبی اروپا، آسیا و آمریکای شمالی زندگی میکند، با تغییر فصل، رنگ چشمهایش را از طلایی به آبی تیره تغییر میدهد. شاید در نگاه اول تصور کنید رنگ عنبیه چشم تغییر میکند، اما واقعیت بسیار پیچیدهتر و جالبتر از این است. این تغییر رنگ، یک ویژگی ظاهری یا ژنتیکی ساده نیست؛ بلکه سازوکاری پیشرفته برای سازگار شدن با یکی از تاریکترین و سختترین محیطهای زندگی روی زمین است. راز رنگ آبی؛ تغییری که در پشت چشم رخ میدهد نکته جالب این است که آنچه تغییر میکند، عنبیه چشم نیست؛ بلکه لایهای بازتابدهنده در پشت شبکیه به نام تاپتوم لوسیدوم (Tapetum lucidum) است. این لایه در بسیاری از پستانداران شبفعال مانند گربهها، سگها و روباهها نیز وجود دارد و وظیفه آن بازتاب دادن نور به شبکیه است تا حیوان در نور کم بهتر ببیند. اما در گوزن شمالی اتفاقی منحصربهفرد رخ میدهد. در تابستان، زمانی که خورشید قطبی تقریباً بیستوچهار ساعت در آسمان دیده میشود، این لایه رنگی طلایی مایل به زرد دارد و نور را بهخوبی بازتاب میدهد. با فرا رسیدن زمستان، شرایط کاملاً تغییر میکند. شبهای طولانی قطبی باعث میشوند مردمک چشم برای هفتهها یا حتی ماهها کاملاً باز بماند. این وضعیت، فشار داخل چشم را افزایش میدهد و فاصله میان رشتههای ریز موجود در تاپتوم لوسیدوم کاهش مییابد. در نتیجه، نحوه بازتاب نور تغییر کرده و این لایه به رنگ آبی تیره دیده میشود. چرا چشم آبی در زمستان مفید است؟ در نگاه اول شاید تصور شود رنگ طلایی برای دید بهتر مناسبتر است، اما در قطب، شرایط کاملاً متفاوت است. زمستانهای قطبی بسیار تاریک هستند و نور موجود عمدتاً به رنگ آبی متمایل است. در چنین محیطی، تاپتوم آبی به جای بازتاب مستقیم نور، مقدار بیشتری از آن را در داخل چشم پخش میکند. این ویژگی باعث میشود سلولهای شبکیه فرصت بیشتری برای جذب فوتونهای اندک موجود داشته باشند. در نتیجه، حساسیت چشم افزایش مییابد و گوزن شمالی میتواند شکارچیان، مسیر حرکت و حتی گلسنگهایی را که زیر برف قرار دارند، بهتر تشخیص دهد. به بیان دیگر، این تغییر رنگ مانند تنظیم خودکار دوربین برای عکاسی در محیطهای بسیار تاریک است؛ تغییری که شانس زنده ماندن حیوان را در زمستانهای طاقتفرسای قطب به میزان قابل توجهی افزایش میدهد. این توانایی چه کمکی به بقای گوزن شمالی میکند؟ گوزنهای شمالی باید ماهها در شرایطی زندگی کنند که خورشید یا اصلاً طلوع نمیکند یا تنها برای مدت کوتاهی در افق دیده میشود. در چنین محیطی، گرگها، خرسها و سایر شکارچیان همچنان فعال هستند و کوچکترین اشتباه میتواند به قیمت جان حیوان تمام شود. تغییر ویژگی نوری چشم به گوزن کمک میکند تا در نور بسیار ضعیف نیز حرکت کند، غذا پیدا کند و خطر را زودتر تشخیص دهد. برخی پژوهشها همچنین نشان دادهاند که این سازگاری احتمالاً به گوزن اجازه میدهد نور فرابنفش (UV) را نیز بهتر از بسیاری از پستانداران دیگر تشخیص دهد؛ قابلیتی که برای دیدن ادرار شکارچیان، گلسنگها و مسیرهای روی برف بسیار مفید است، زیرا این مواد در برابر نور فرابنفش کنتراست بیشتری دارند. آیا حیوان دیگری هم رنگ چشمش را تغییر میدهد؟ تاکنون هیچ پستاندار دیگری با چنین سازوکاری شناخته نشده است. البته در برخی جانوران، تغییر ظاهری رنگ چشم به دلایل دیگری رخ میدهد. برای مثال، در بعضی ماهیها، خزندگان و دوزیستان، رنگ عنبیه میتواند تحت تأثیر نور، سن، فصل یا وضعیت هورمونی کمی تغییر کند. همچنین برخی مارمولکها، قورباغهها و ماهیهای مرجانی ممکن است در شرایط مختلف، تغییرات محدودی در رنگ چشم یا عنبیه نشان دهند. اما آنچه گوزن شمالی را استثنایی میکند، این است که لایه بازتابدهنده پشت شبکیه برای افزایش توانایی دید در زمستان، ساختار نوری خود را تغییر میدهد. تاکنون هیچ گونه دیگری از پستانداران با چنین سازگاری فصلی و عملکردی شناخته نشده است و به همین دلیل، زیستشناسان این ویژگی را یکی از منحصربهفردترین سازگاریهای بینایی در دنیای پستانداران میدانند. گوزن شمالی تنها حیوانی نیست که با سرمای قطب سازگار شده، اما بدون تردید یکی از خلاقانهترین راهحلهای تکامل را در اختیار دارد. تغییر رنگ چشمهای این جانور صرفاً یک ویژگی ظاهری نیست؛ بلکه نمونهای خارقالعاده از مهندسی طبیعت است که نشان میدهد حتی نور نیز میتواند مسیر تکامل را تغییر دهد. این سازگاری شگفتانگیز بار دیگر ثابت میکند که طبیعت برای بقا، راهکارهایی خلق میکند که گاهی از پیشرفتهترین فناوریهای انسانی نیز الهامبخشتر هستند.