دسترسی محدود بنگاههای کوچک و متوسط (SMEs) به تسهیلات بانکی از یک سو و نبود گزینههای سرمایهگذاری شفاف و مبتنی بر تحلیل برای سرمایهگذاران خرد از سوی دیگر، محرک شکلگیری پلتفرمهای تأمین مالی جمعی در کشور بوده است. در این میان، پلتفرم «اسمارتفاندینگ» تلاش دارد با اتکا به مدل ارزیابی چندلایه و سازوکار تضمین اصل سرمایه، به عنوان پلی میان سرمایهگذاران و طرحهای واقعی اقتصاد عمل کند؛ هرچند موانع رگولاتوری نظیر سقفهای ریالی و چالشهای فرهنگسازی در مواجهه با ذهنیت سود قطعی، همچنان مسیر توسعه این صنعت را تحت تأثیر قرار داده است. یکی از مهمترین چالشهای همیشگی در اقتصاد ایران، تأمین مالی غیرتورمی بخش واقعی و بهویژه شرکتهای کوچک و متوسط بوده است. سیستم بانکی سنتی به دلیل اصرار به حفظ فرآیندهای وثیقهمحور سختگیرانه، اغلب توان پاسخگویی به نیازهای چابک این بخش از اقتصاد را ندارد. در همین راستا، سکوهای تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) به عنوان راهحلی نوین وارد زنجیره تأمین مالی کشور شدهاند. الیکا کاظمی، مدیرعامل اسمارتفاندینگ در تشریح فلسفه شکلگیری این سکو میگوید: «اسمارتفاندینگ از دل یک خلأ دوگانه متولد شد؛ در یک سو کسبوکارهای شفاف و خوشآتیه به دلیل ناتوانی در تأمین وثایق سنگین بانکی پشت درهای شعبهها میماندند و در سوی دیگر، سرمایهگذاران خرد، گزینهای تحلیلمحور و شفاف، خارج از بازارهای سنتی یا سپردههای بانکی نداشتند. مأموریت ما ایجاد یک پل مطمئن بر پایه ارزیابی دقیق، شفافیت کامل و تضامین معقول است.» غربالگری چندلایه؛ فراتر از امتیازهای اعتباری مرسوم یکی از ارکان اصلی موفقیت پلتفرمهای نوین مالی، کارآمدی سیستمهای سنجش ریسک آنهاست. اسمارتفاندینگ فرآیند اعتبارسنجی خود را فراتر از مدلهای مرسوم توصیف میکند. در این ساختار، غربالگری متقاضیان در دو لایه اصلی صورت میگیرد: ۱. بررسی اهلیت و سوابق: واکاوی سلامت مالی، سوابق اعتباری و صلاحیت حقوقی و مدیریتی متقاضی. ۲. مدلسازی مالی و جریان نقدی: تحلیل دقیق مدل کسبوکار و جریان نقدی طرح تحت سناریوهای مختلف فشار اقتصادی. در نهایت، تصمیمگیری پیرامون پذیرش طرحها در یک کمیته تخصصی متشکل از کارشناسان مالی، حقوقی و متخصصان صنعت مربوطه اتخاذ میشود. این سکو تأکید دارد که در فرآیند گزینش، پایداری و قابلیت نقدشوندگی واقعی طرح، وزن بسیار بیشتری نسبت به رتبههای عددی اعتبارسنجیهای سنتی دارد. تضمین اصل سرمایه؛ فرمولی برای مدیریت ریسک خرد یکی از ویژگیهای ساختاری این پلتفرم، تفکیک ریسک اصل سرمایه از سود پروژه است. در مدل طراحیشده توسط اسمارتفاندینگ، اصل سرمایه سرمایهگذاران بهطور کامل تضمین میشود؛ با این حال، تحقق سود پیشبینیشده تعهدی ندارد و مستقیماً به عملکرد واقعی و سودآوری طرح بستگی دارد. پشتیبانی از این تعهد از طریق ترکیب متنوعی از ابزارهای مالی صورت میگیرد که ضمانتنامههای بانکی معتبر به عنوان وثیقه اصلی و چک شخصی مدیران به عنوان تعهد فردی، از آن جملهاند. به گفته این مجموعه، تمامی ابزارها پیش از پذیرش نهایی، توسط تیم حقوقی و کارشناسان مستقل از منظر اعتبار سنجی و سرعت وصول در سناریوهای نکول ارزیابی میشوند. در صورت بروز هرگونه تأخیر در پرداخت، فرآیند وصول مطالبات و در صورت نیاز، اقدامات حقوقی و اجرای وثایق به نمایندگی از سرمایهگذاران آغاز شده و جزئیات آن به صورت لحظهای در پنل کاربری سرمایهگذاران اعلام میشود. چالشهای توسعه؛ از سقفهای رگولاتوری تا ذهنیت سپرده بانکی علیرغم تعامل سازنده با نهادهای ناظر همچون فرابورس و سازمان بورس، این سکو با چالشهای ساختاری در توسعه مواجه است. تورم بالا در اقتصاد ایران سبب شده است که سقفهای ریالی تعیینشده برای تأمین مالی طرحها، با نیازهای واقعی بنگاهها همخوانی نداشته باشد و چابکی فرآیندها را تحت شعاع قرار دهد. اسمارتفاندینگ پیشنهاد میکند تسهیل در پذیرش تضامین نوآورانه، مانند توثیق داراییهای فکری و قراردادهای تجاری، میتواند به تنوعبخشی و کاهش ریسک کلی صنعت کمک شایانی کند. از سوی دیگر، چالشهای فرهنگی نیز سد راه توسعه سریع این ابزارهاست. گذار از ذهنیت سنتی «سود قطعی بدون ریسک» به سمت پذیرش ریسک آگاهانه و تحلیلمحور، نیازمند آموزش مستمر است. در این مسیر، گزارشهای عملکرد شفاف و تسویه موفق پروژهها به عنوان قویترین ابزارهای فرهنگسازی توصیف شدهاند. ورود هوش مصنوعی به سیستم هشدار زودهنگام نکول اسمارتفاندینگ در بخش فناوری و برنامههای آتی خود اعلام کرده است که با بهرهگیری از یادگیری ماشین و ابزارهای دادهمحور، به تحلیل رفتارهای سرمایهگذاری و پیشبینی الگوهای احتمالی نکول پرداخته است. مدلهای هوش مصنوعی مورد استفاده در این سکو، نشانههای هشدار زودهنگام را در فرآیندهای مالی پروژههای فعال رصد میکنند تا پیش از وقوع هرگونه وقفه در پرداخت، اقدامات پیشگیرانه انجام شود. مدیران این پلتفرم با نگاهی به چشمانداز ۳ تا ۵ سال آینده بازار سرمایه ایران، پیشبینی میکنند که با گسترش رگولاتوری هوشمند و نفوذ فناوریهای دفتر کل توزیعشده (مانند بلاکچین)، شفافیت به اوج خود خواهد رسید. در این سناریو، تأمین مالی جمعی از یک ابزار حاشیهای به یکی از ارکان اصلی تأمین مالی بخش خصوصی مبدل خواهد شد؛ مشروط به آنکه متغیرهای اقتصاد کلان کشور نیز به سمت ثبات نسبی حرکت کنند.
