برچسب آلایندگی صفر خودروهای الکتریکی کل واقعیت را نمیگوید؛ چرخه حیات این خودروها نشان میدهد تولید باتریشان بدهی سنگینی روی دوش زمین میگذارد. خودروهای برقی معمولا موافقان و مخالفان سرسختی دارند؛ ولی تصور اینکه اتومبیلی مدرن بیصدا از کنار خیابان رد میشود و هیچ دودی از اگزوزش بیرون نمیآید، همیشه حس خوبی دارد. حالا اگر برچسب آلایندگی صفر را هم روی آن بچسبانیم، انگار بالأخره راه نجات زمین را پیدا کردهایم! خلاصه صوتی خلاصهی صوتی، ساختهشده با هوش مصنوعی اما اگر لنز دوربینمان را بچرخانیم و به هزاران کیلومتر دورتر نگاه کنیم؛ با تصویر کاملا متفاوتی روبهرو میشویم؛ بیلهای مکانیکی که با موتورهای دیزلی، خاک سرخ کنگو را برای استخراج کبالت، زیر و رو میکنند و نیروگاههای عظیمی در مغولستان که برای تأمین برق کارخانههای تولید باتری، حجم عظیمی از زغالسنگ را میسوزانند. واقعیت این است که برچسب آلایندگی صفر پشت خودروهای الکتریکی، فقط نیمی از واقعیت را نشان میدهد. پژوهشگران و دانشمندان حوزهی انرژی برای رسیدن به یک تصویر کامل و واقعی، مجبورند نگاهشان را از لولهاگزوز ماشینهای برقی بردارند و تمام مسیر را قدمبهقدم و با استفاده از روشهای استاندارد و همهجانبه بررسی کنند؛ از زنجیرهی تأمین مواد اولیه و خطوط تولید گرفته تا سالها رانندگی در خیابانها و در نهایت، فرایند بازیافت. آیا صنعت پرهیاهوی خودروهای برقی واقعا قرار است بحران آلودگی را برای همیشه حل کند یا اینکه صرفا مشکلات را از جایی به جای دیگر منتقل میکند؟ چرا خودروهای برقی یک قرن پیش فراموش شدند؟ شاید تصور کنید موج فراگیر خودروهای برقی پدیدهای نوظهور است و بهلطف پیشرفتهای قرن بیستویکم، ساختارهای صنعت دیرینهی خودروسازی را تغییر میدهد؛ اما اگر دفتر تاریخ را ورق بزنیم، میبینیم که ریشههای این فناوری به اواخر قرن نوزدهم میلادی برمیگردد. در آن سالها، نخستین نسل از خودروهای برقی بیسروصدا، بدون بوی آزاردهنده و عاری از هرگونه دود، در خیابانهای شهرهای بزرگ پرسه میزدند و حتی در رقابت با موتورهای احتراقی تازهنفس، دست بالا را داشتند. اما با فوران چاههای ارزانقیمت نفت و کشف این حقیقت که سوختهای فسیلی مایع، انرژی بسیار بیشتری را در حجم کمتری ذخیره میکنند، ورق برگشت. مهندسی موتورهای احتراقی گوی سبقت را ربود و خودروهای الکتریکی برای نزدیک به یک قرن، به حاشیه تبعید شدند. استخراج نفت و تراکم انرژی بالای سوخت فسیلی، خودروهای الکتریکی را برای یک قرن به حاشیه راند رنسانس و بیداری دوبارهی خودروهای برقی در اوایل قرن حاضر، بهخاطر برتری مکانیکیشان نبود؛ بلکه واکنشی هماهنگ و جهانی به بحرانهای نفسگیر اقلیمی، دغدغههای امنیت انرژی و گرمایش زمین بود که از سوختن بیامان هیدروکربنها نشأت میگرفت. وقتی تفکر توسعهی پایدار در محافل علمی و دانشگاهی جان گرفت، پژوهشگران متوجه شدند که برای قضاوت دربارهی آثار زیستمحیطی یک فناوری جدید، دیگر نمیتوان فقط به میزان دود خروجی از اگزوز در زمان مصرف بسنده کرد. همین تغییر نگاه، پایهگذار روشی شد که امروز آن را ارزیابی چرخهی حیات مینامیم. در دهههای گذشته، استانداردهای دقیق و بینالمللی مثل ISO 14040 و ISO 14044 تدوین شدند تا چارچوبی علمی برای سنجش اثرات اکولوژیک فراهم کنند؛ سنجشی که از لحظهی شکافتن خاک معادن برای استخراج مواد خام آغاز میشود و تا زمان اسقاط و بازیافت خودرو ادامه مییابد. در همین مسیر، آزمایشگاه ملی آرگون در ایالات متحده، مدل پیشگامانهای را طراحی کرد که به محققان اجازه میدهد میزان دقیق مصرف انرژی و آلایندگی وسایل نقلیه را شبیهسازی کنند. تولد ابزارهای دقیق تحلیلی، به مجامع علمی قدرتی داد تا بهدنبال پاسخ یک پرسش بنیادین بگردند؛ آیا فناوریهای نوین واقعا قرار است بحران آلودگی را حل کنند یا اینکه صرفا محل تولید آلایندهها را از خیابان شهرهای توسعهیافته، به دودکش نیروگاهها و معادن کشورهای درحالتوسعه انتقال میدهند؟ روشهای علمی برای سنجش دقیق آلایندگی وسایل نقلیه برای اینکه بتوانیم پشتپردهی دنیای خودروهای برقی را دقیقتر ببینیم؛ ابتدا باید با چند مفهوم پایهای اما جذاب آشنا شویم تا نگاهمان به ارزیابیهای زیستمحیطی کاملا تغییر کند. نخستین مفهوم یعنی رویکرد از گهواره تا گور (Cradle-to-Grave) به چارچوب کلی ارزیابی چرخهی حیات اشاره دارد و مثل لنز واید تمام عمر یک محصول را به تصویر میکشد؛ از زمانیکه مواد خام از دل معادن استخراج و فرآوری میشوند تا زمانی که قطعات شکل میگیرند و در کارخانه رویهم سوار میشوند؛ مسیری که سالها رانندگی در خیابانها را در بر میگیرد و در نهایت به ایستگاه آخر، یعنی فرآیند اسقاط، مدیریت پسماند و بازیافت خودرو ختم میشود. شاخص «از گهواره تا گور» تمام مراحل زندگی خودرو، از استخراج مواد اولیه تا اسقاط را ارزیابی میکند در کنار نگاه جامع Cradle-to-Grave، شاخص تخصصیتر به نام از چاه تا چرخ (Well-to-Wheel) هم ذرهبین خود را منحصرا روی مسیر تأمین و مصرف انرژی میاندازد. بیایید این شاخص را برای دو نوع خودرو مقایسه کنیم: برای اتومبیل بنزینی سنتی، مسیر از پمپشدن نفت از چاه شروع میشود، به پالایشگاه میرود، در جایگاههای سوخت توزیع میشود و در نهایت درون موتور میسوزد؛ اما برای خودروی برقی، باید استخراج سوخت برای نیروگاهها، بازدهی تولید برق، هدررفت وسیع انرژی در شبکهها و خطوط انتقال و در نهایت، مصرف برق رسیده به موتور الکتریکی متصل به چرخها را محاسبه کنیم. شاید با سومین مفهوم یعنی بدهی کربن آشنا باشید. شاید عجیب بهنظر برسد؛ اما ساخت هر خودروی الکتریکی، بهویژه بهخاطر فرآیند تولید باتریهای سنگینش، در همان مرحلهی کارخانه حجم عظیمی از گازهای گلخانهای را وارد جو زمین میکند که بسیار بیشتر از آلایندگی تولید هر خودروی بنزینی است؛ در واقع، خودروی برقی وقتی از خط تولید خارج میشود، بدهی
زومیت
زومیتزومیت