تحریریه آوش/ شاید مهمترین پیام یافتههای ایسپا، نه تعداد کاربران ChatGPT و نه حتی میزان آشنایی مردم با هوش مصنوعی باشد؛ بلکه نشانهای از آغاز مرحله تازهای در تحول دیجیتال ایران است. روزگاری دسترسی به اینترنت، مهمترین شاخص توسعه دیجیتال محسوب میشد. پس از آن، کیفیت اتصال، سرعت و حضور در شبکههای اجتماعی اهمیت پیدا کرد. امروز اما به نظر میرسد معیار تازهای در حال شکلگیری است هوش مصنوعی دیگر مفهومی متعلق به آینده نیست؛ آرامآرام وارد زندگی روزمره مردم شده است. درست همانگونه که اینترنت دو دهه پیش از یک فناوری ناشناخته به بخشی جداییناپذیر از زندگی ایرانیان تبدیل شد، اکنون ابزارهای هوش مصنوعی نیز در حال پیمودن همان مسیر هستند. با این تفاوت که سرعت این تحول بهمراتب بیشتر است. یافتههای تازه مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) تصویری جالب از این گذار ترسیم میکند. امروز حدود ۸۹ درصد ایرانیها به اینترنت دسترسی دارند و کاربران ایرانی بهطور متوسط روزانه بیش از چهار ساعت در فضای مجازی حضور دارند. با این حال، هنوز حدود ۳۸ درصد مردم اصلاً هوش مصنوعی را نمیشناسند. اما در سوی دیگر این ماجرا، اتفاق مهمتری در حال وقوع است؛ از میان کسانی که از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده میکنند، بیش از ۹۰ درصد، ChatGPT را بهعنوان ابزار اصلی خود انتخاب کردهاند. این اعداد، تنها چند درصد و چند نمودار نیستند. آنها از تغییری عمیقتر خبر میدهند؛ تغییری که شاید مهمترین تحول اینترنت در سالهای اخیر باشد. اگر تا دیروز کاربران برای یافتن پاسخ، وارد گوگل میشدند و میان دهها لینک جستوجو میکردند، امروز بسیاری ترجیح میدهند سؤال خود را از یک دستیار هوشمند بپرسند و پاسخ را همانجا دریافت کنند. به همین دلیل، گزارش پیش رو بیش از آنکه درباره ChatGPT باشد، درباره تغییر رفتار کاربران ایرانی در عصر هوش مصنوعی است. از اینترنت تا هوش مصنوعی در دو دهه گذشته، معیار توسعه دیجیتال در ایران بارها تغییر کرده است. زمانی مهمترین سؤال این بود که چند درصد مردم اصلاً به اینترنت دسترسی دارند. سالها بعد، سرعت اینترنت، کیفیت اتصال و میزان استفاده از شبکههای اجتماعی به شاخصهای اصلی تبدیل شد. امروز اما به نظر میرسد پرسش تازهای در حال شکلگیری است؛ چند نفر از هوش مصنوعی استفاده میکنند؟ این تغییر، تنها جابهجایی یک فناوری با فناوری دیگر نیست. اینترنت، کاربران را به اطلاعات متصل میکرد، اما هوش مصنوعی میکوشد همان اطلاعات را تحلیل، خلاصه و بازآفرینی کند. به بیان دیگر، اگر اینترنت پنجرهای به جهان اطلاعات بود، هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به دستیاری است که به جای کاربر، در میان آن اطلاعات جستوجو میکند، آنها را کنار هم میگذارد و پاسخ آماده ارائه میدهد. به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران، هوش مصنوعی مولد را بزرگترین تحول اینترنت پس از ظهور موتورهای جستوجو میدانند. همانگونه که گوگل در ابتدای دهه ۲۰۰۰ شیوه دسترسی به اطلاعات را متحول کرد، اکنون ابزارهایی مانند ChatGPT نیز در حال تغییر شیوه تعامل انسان با اطلاعات هستند. تفاوت مهم اینجاست که این بار، کاربر دیگر الزاماً به دنبال «لینک» نیست؛ او به دنبال «پاسخ» است. دادههای ایسپا نشان میدهد جامعه ایران نیز آرامآرام وارد همین مرحله شده است. اگرچه هنوز بخش قابل توجهی از مردم تجربه استفاده از هوش مصنوعی را ندارند، اما در میان کسانی که وارد این دنیا شدهاند، استفاده از این ابزارها با سرعت قابل توجهی در حال گسترش است؛ نشانهای از اینکه موج جدید تحول دیجیتال، دیر یا زود بخشهای گستردهتری از جامعه را نیز دربر خواهد گرفت. ۳۸ درصد هنوز پشت در ماندهاند یکی از مهمترین یافتههای این نظرسنجی، شاید نه میزان استفاده از ChatGPT، بلکه همان ۳۸ درصدی باشد که هنوز اساساً با مفهوم هوش مصنوعی آشنا نیستند. این عدد، از شکلگیری نوع تازهای از شکاف دیجیتال خبر میدهد؛ شکافی که با شکافهای دهههای گذشته تفاوت اساسی دارد. در سالهای نخست گسترش اینترنت، شکاف دیجیتال به معنای نابرابری در دسترسی بود؛ برخی به اینترنت دسترسی داشتند و برخی نه. بعدها، این شکاف به کیفیت اتصال، سرعت اینترنت و دسترسی به خدمات آنلاین گره خورد. اما امروز، در بسیاری از کشورها بحث تازهای مطرح شده است؛ شکاف هوش مصنوعی. در این شکاف جدید، موضوع فقط داشتن اینترنت یا تلفن هوشمند نیست. ممکن است دو نفر هر دو اینترنت پرسرعت، تلفن همراه و حضور فعال در شبکههای اجتماعی داشته باشند، اما یکی از آنها از هوش مصنوعی برای یادگیری، تولید محتوا، برنامهریزی، ترجمه، تحلیل اطلاعات و انجام کارهای روزمره استفاده کند و دیگری حتی نداند چنین ابزارهایی وجود دارند. همین تفاوت، میتواند در آینده به شکافی عمیقتر از شکاف اینترنت تبدیل شود. زیرا هوش مصنوعی صرفاً یک نرمافزار جدید نیست؛ ابزاری است که به تدریج بر شیوه یادگیری، کار کردن، تصمیمگیری و حتی رقابت در بازار کار اثر میگذارد. به همین دلیل، عدد ۳۸ درصد را نباید فقط به عنوان یک آمار ساده خواند. این عدد، میتواند نشانه آن باشد که بخشی از جامعه هنوز در آستانه ورود به یکی از بزرگترین تحولات فناورانه دهههای اخیر قرار نگرفته است؛ تحولی که احتمالاً همان اندازه که اینترنت، تلفن همراه و شبکههای اجتماعی سبک زندگی را تغییر دادند، آینده آموزش، اشتغال و اقتصاد را نیز دگرگون خواهد کرد. یک پادشاه به نام ChatGPT شاید جالبترین بخش یافتههای ایسپا، جایی باشد که از کاربران هوش مصنوعی میپرسد از کدام ابزار استفاده میکنند. پاسخ، تصویری روشن از بازار هوش مصنوعی در ایران ارائه میدهد؛ ChatGPT با فاصلهای بسیار زیاد، شناختهشدهترین و پرکاربردترین ابزار هوش مصنوعی میان کاربران ایرانی است. این موضوع از یک جهت طبیعی به نظر میرسد. ChatGPT نخستین ابزاری بود که توانست هوش مصنوعی مولد را به شکل گسترده وارد زندگی روزمره مردم کند. بسیاری از کاربرا
