حوزه/ در تاریخ اسلام، سه فاجعه بزرگ (جنگ احد، حکمیت صفین، صلح امام حسن) رخ داد که در هر سه، نظر پیامبر (ص) یا امام، به دلیل اصرار یاران نادیده گرفته شد و شکست رقم خورد. بررسی دوران ۳۷ ساله رهبری امام خامنهای (ره) نیز نشان میدهد که نادیدهگرفتن منویات ایشان (برجام، اقتصاد مقاومتی، فضای مجازی) به تورم و کاهش سرمایه اجتماعی انجامید. عبرت برای آینده: اطاعت از ولیفقیه، نه یک وظیفه شرعی، که عین عقلانیت است. خبرگزاری حوزه | پیشدرآمد: پیامبران و امامان، نه به رأی اکثریت که به وحی الهی: در طول تاریخ اسلام، همواره این پرسش مطرح بوده که چرا برخی از بزرگترین تصمیمهای پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) با مخالفت یاران و اصحاب روبهرو میشد و گاه آن بزرگواران، علیرغم علم و بصیرت خویش، ناگزیر به پذیرش نظر اکثریت میشدند؟ آیا این رفتار، نشانه ضعف یا تردید بود، یا حکمتی عمیق در پشت آن نهفته است؟ قرآن کریم با صراحت تمام، پیامبر را از مشورت با مردم نهی نکرده، بلکه فرمان داده است: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» (آل عمران، ۱۵۹). اما این مشورت، نه از سر نیاز به رأی دیگران، بلکه برای جلب مشارکت، الفتآفرینی و شخصیتدادن به مردم بوده است. پیامبری که با وحی الهی در ارتباط است، از نظر علمی و معرفتی به مشورت دیگران محتاج نیست؛ اما مشورت، خود یک ارزش اجتماعی و تربیتی است. با این حال، آنچه در تاریخ اسلام به عنوان یک الگوی تکرارشونده مشاهده میشود، مواردی است که پیامبر(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و امام حسن(ع) نظری متفاوت با یاران خود داشتند، اما به دلیل اصرار و فشار اصحاب، بر خلاف نظر خود عمل کردند. و در هر سه مورد، نتیجه این عمل، فاجعهای جبرانناپذیر بود که مسیر تاریخ اسلام را برای همیشه تغییر داد. در این یادداشت، به بررسی مستند این سه واقعه بزرگ میپردازیم: جنگ احد در زمان پیامبر(ص)، حکمیت در زمان امیرالمؤمنین(ع)، و صلح در زمان امام حسن(ع). هر سه، سرشار از عبرتهایی برای امروز و فردای ماست. بخش اول: جنگ احد؛ وقتی نظر پیامبر(ص) نادیده گرفته شد نظر پیامبر: ماندن در مدینه و دفاع درونشهری در سال سوم هجری، پس از شکست سنگین قریش در جنگ بدر، ابوسفیان با سپاهی سههزار نفره عازم مدینه شد تا انتقام خونهای ریختهشده را بگیرد. پیامبر اکرم(ص) پس از دریافت خبر حرکت دشمن، با اصحاب خود درباره چگونگی دفاع به مشورت پرداخت. نظر پیامبر(ص) این بود که مسلمانان از شهر مدینه خارج نشوند و درون شهر به دفاع بپردازند. استراتژی حضرت مبتنی بر مزایای متعدد دفاع درونشهری بود: استفاده از کوچههای باریک برای کاهش برتری عددی دشمن، امکان پناهگیری در خانهها، و بهرهمندی از آمادگیهای قبلی برای دفاع از شهر. نظر اصحاب: خروج از مدینه و رویارویی در دامنه احد اما بسیاری از اصحاب، به ویژه جوانان و کسانی که در جنگ بدر شرکت نکرده بودند، با این نظر مخالفت کردند. آنان معتقد بودند که ماندن در شهر، نشانه ترس و ضعف است و مسلمانان باید همچون جنگ بدر، با شجاعت به استقبال دشمن بروند. اصرار آنان چنان بود که پیامبر(ص) ناگزیر شد نظر خود را تغییر دهد و به همراه جمعی از اصحاب به دامنه کوه اُحد رفتند. نتیجه: شکست تلخ و شهادت هفتاد تن از یاران نتیجه این تصمیم، فاجعهای بزرگ بود. در ابتدا، مسلمانان با استفاده از موقعیت استراتژیک دامنه کوه، موفق شدند برتری عددی دشمن را خنثی کنند و سپاه قریش را به عقبنشینی وادارند. اما در میانه نبرد، گروهی از تیراندازان که مأموریت حفاظت از تنگه راهبردی را بر عهده داشتند، با دیدن غنایم جنگی، دستور اکید پیامبر(ص) را نادیده گرفتند و جایگاه خود را ترک کردند. این نافرمانی، زمینهساز ضدحمله خالد بن ولید شد و شکست سنگینی بر مسلمانان تحمیل کرد. در این جنگ، هفتاد تن از یاران پیامبر(ص) به شهادت رسیدند، از جمله حمزه سیدالشهداء عموی پیامبر(ص) که به فجیعترین شکل به شهادت رسید. خود پیامبر(ص) نیز به شدت مجروح شد و شکست، چنان سنگین بود که قرآن کریم آن را «مصیبت» نامید و علت آن را نافرمانی از فرمان پیامبر دانست. عبرت احد: وقتی رأی اکثریت، رأی صواب نیست جنگ احد به روشنی نشان داد که رأی اکثریت، هرچند با شور و هیجان همراه باشد، لزوماً رأی صواب نیست. پیامبر(ص) با علم الهی خود میدانست که استراتژی درست چیست، اما به دلیل اهمیت دادن به مشارکت مردم و جلب همراهی آنان، نظر خود را کنار گذاشت. نتیجه، شکستی بود که میتوانست با تبعیت از نظر پیامبر(ص) از آن جلوگیری شود. رهبر معظم انقلاب، حضرت آیتالله خامنهای(ره) نیز بارها به جنگ احد به عنوان نمونهای درسآموز در برخورد با هراسافکنی دشمن و اهمیت اطاعت از رهبری اشاره کردهاند. ممکن است به ذهن برسد که علیرغم مقدم داشتن نظر یاران و عمل نکردن به نظر گام اول پیامبر(ص) مبتی بر جنگ درونشهری، مسلمانان در مرحله نخست نبرد احد، به پیروزی دست یافتند و شکست مرحله دوم آنان، تنها بخاطر غفلت و دنیاطلبی عدهای از مسلمانان در پاسداشت تنگه احد بود. پاسخ مشخص است اینکه اگر طبق نظر نخستین پیامبر(ص) عمل میشد اصولا زمینه چنین پیشامدی ایجاد نمیشد و چه بسا،جبهه اسلام متحمل آن ضربات سنگین و شهادت تعداد زیادی از یاران تاثیرگذار مخصوصا شهادت حضرت حمزه(ع) نمیشد که از پشتوانههای پیامبر اسلام(ص) در آن سالهای سخت بود و مایه اندوه و حزن پیامبر شد. بخش دوم: حکمیت صفین؛ وقتی اصرار یاران، امام علی(ع) را به پذیرش فریب واداشت نظر امام علی(ع): ادامه نبرد تا شکست کامل دشمن در جنگ صفین، سپاه امام علی(ع) در شرف پیروزی کامل بر سپاه معاویه بود. نیروهای شام در حال فرار و شکست بودند که عمروعاص، نیرنگ بزرگی به کار بست: دستور داد قرآنها را بر سر نیزه کنند و به نشانه «دعوت به حکمیت قرآن»، از سپاه علی(ع) درخواست توقف جنگ کنند. امام علی(ع) از ابتدا با این درخواست مخالف بود و آن را فریبکارانه و به منظور فرار از شکست دانست. حضرت میدانست که معاویه و عمروعاص اهل قرآن و دین نیستند و این
خبرگزاری حوزه
خبرگزاری حوزهخبرگزاری حوزه