ترکش های گرانی ۱۱۱ درصدی به سبک زندگی ایرانیان از فشارهای اقتصادی تا جابهجایی بازار از شکل سنتی به فضای آنلاین، میتواند تغییر الگوی مصرف خانوارها و گرایش بیشتر آنها به کالاهای دستدوم را توضیح میدهد. با این حال، یک پرسش همچنان باقی است: آیا این تغییر صرفا نتیجه تنگنای اقتصادی است یا بهتدریج ذائقه و نگاه جامعه به خرید کالای دستدوم نیز دگرگون شده؟ بر اساس تازهترین دادههای آماری در سال ۱۴۰۵، جهش ۱۱۱ درصدی تورم نقطهبهنقطه لوازم خانگی، افزایش لجامگسیخته ۸۲.۲ درصدی قیمت پوشاک و قیمتهای سرسامآور در بازار کالاهای دیجیتال، بسیاری از خانوارهای ایرانی را ناگزیر به تغییر الگوی مصرف و روی آوردن به بازار کالاهای دستدوم کرده است. رئیس اتحادیه سمساران نیز این تغییر رفتار مصرفکننده را واکنشی طبیعی به شرایط اقتصادی میداند و میگوید: «با این وضعیت گرانی، افزایش تقاضا برای خرید کالاهای دستدوم کاملاً قابل پیشبینی است.» اما چه عواملی باعث شد تابوی خرید کالای دستدوم در ایران شکسته شود؟ زمانی که هزینه تأمین حداقل سبد معیشت یک خانوار بین ۲۴ تا بیش از ۴۰ میلیون تومان برآورد میشود، کاملاً طبیعی است که خرید کالاهایی که مستقیماً با نیازهای اولیه زندگی و پله بقا مرتبط نیستند، به تعویق بیفتد. با این حال، برخی هزینهها در زندگی روزمره اجتنابناپذیرند. در چنین وضعیت چالشبرانگیزی، خانوارها ناچار میشوند برای مدیریت منابع مالی خود، الگوی مصرفشان را تغییر دهند. اما چاره چیست؟ در در دسترسترین و بداههترین تصمیم ممکن، خرید کالای دستدوم به ذهن اکثر افراد خطور میکند. قیمت کالای نو از ساس ترسناکتر است روند خریدوفروش کالاهای دستدوم در سال ۱۴۰۴ بیش از ۶۰ درصد افزایش یافت و این آمار در ماههای سپریشده از سال ۱۴۰۵ نیز با شیب تندتری رو به صعود بوده است. بنابراین به نظر میرسد برای جامعهای که تا همین چند سال پیش، خرید کالای کارکرده را آخرین گزینه ممکن میدانست، حالا این اقدام به یک رفتار کاملاً عادی و پذیرفتهشده تبدیل شده است. مریم، زن خانهدار ۳۸ سالهای که تجربههای متعددی در این زمینه دارد، میگوید: «در گذشته تصور میکردیم اگر کالای دستدومی وارد خانه شود، حشرات موذی مانند ساس هم همراه آن به زندگیمان راه پیدا میکنند؛ اما امروز وحشت ما از قیمت کالاهای نو، بسیار بیشتر از ترسِ از ساس است!» بسیاری از خانوادهها خرید لوازم خانگی نو را به تعویق انداختهاند شاید بخش عمدهای از دلایل رونق بازار کالاهای دستدوم را بتوان در کاهش چشمگیر قدرت خرید خانوارها جستوجو کرد. علیرضا قندی، رئیس اتحادیه فروشندگان و تعمیرکاران لوازم خانگی اصفهان، در این باره میگوید: «کاهش قدرت خرید مردم در پی افزایش بیرویه قیمتها، موجب شده است تا بسیاری از خانوادهها خرید لوازم خانگی جدید را به تعویق بیندازند و حتی ترجیح دهند بهجای جایگزینی کالای نو، وسایل معیوب خود را تعمیر کنند.» او تأکید میکند که حتی هزینه تعمیرات نیز به دلیل افزایش قیمت قطعات یدکی در بازار، بهطور قابلتوجهی بالا رفته است. به این ترتیب، بخش بزرگی از مصرفکنندگان هنگامی که بر سر دوراهی خرید کالای نو، تعمیر وسیله قدیمی یا خرید کالای دستدوم قرار میگیرند، گزینه سوم را اقتصادیترین راهکار مییابند. آمارهای پلتفرمهای خریدوفروش آنلاین نیز این تغییر ملموس در رفتار مصرفکنندگان را تأیید میکند. بررسی آگهیهای دو سال گذشته نشان میدهد که پوشاک، تلفن همراه و مبلمان، در صدر پرتکرارترین کالاهای دستدومِ معاملهشده قرار دارند. این دادهها نشانه روشنی است از اینکه بازار کالاهای کارکرده دیگر به چند قلم کالای خاص محدود نیست و طیف گستردهای از نیازهای اساسی خانوار، از جمله پوشاک را نیز پوشش میدهد. چوب حراج به کمد لباسها مارال، یکی از کاربرانی که تعداد قابلتوجهی از لباسهای داخل کمدش را در پلتفرم دیوار به حراج گذاشته است، تجربه خود را اینگونه روایت میکند: «من علاقه زیادی به تمام لباسهایم دارم. اما وقتی دیدم دخل و خرج زندگیام با هم همخوانی ندارد و بهشدت درگیر بدهی و قرض شدهام، تصمیم گرفتم بخشی از لباسهایم را بفروشم. از آنجا که لباسهای من غالباً از برندهای شناختهشده هستند، مشتریان فراوانی برای خرید آنها پیدا شد.» ریزش ۲۰ درصدی اعضای صنف امانتفروشان در عین حال، شکل و مناسبات خریدوفروش کالاهای دستدوم نیز دستخوش تحول شده است. بازارهای فیزیکی و سنتیِ این حوزه، نسبت به گذشته از رونق افتادهاند و بخش قابلتوجهی از معاملات به پلتفرمهای آنلاین و شبکههای اجتماعی منتقل شده است. در موارد متعددی، کانالها و گروههای مجازی شکل گرفتهاند که کالاها بهصورت مستقیم در آنها مبادله میشوند. عبداللهیفر، رئیس پیشین اتحادیه سمساران و امانتفروشان، در همین رابطه توضیح میدهد: «صنف امانتفروشان نیز از تبعات مشکلات معیشتی در امان نمانده است. چالش دیگر این صنف، رواج فروش کالاهای دستدوم در شبکههای اجتماعی است؛ بهگونهای که پس از ظهور و گسترش این پلتفرمهای مجازی، حدود ۲۰ درصد از اعضای صنف امانتفروشان دچار ریزش شدند و تغییر شغل دادند.» همه وسایل خانه را فروختیم هماکنون شاهد فعالیت گروههای پررونق پرشماری در فضای مجازی هستیم که کالاها در آنها دستبهدست میشوند؛ خواه به صورت فروش نقدی و خواه در قالب تهاتر (مبادله کالا با کالا). یکی از شهروندانی که در آستانه مهاجرت قرار دارد و تمامی اسباب منزلش را در یکی از همین گروههای مجازی به فروش رسانده است، میگوید: «با این روش، هیچگونه هزینه واسطهگری پرداخت نکردیم؛ این موضوع هم به نفع ما بهعنوان فروشنده بود و هم به سود خریدار تمام شد.» مجموعه این شواهد خُرد و کلان، از فشارهای ساختاری اقتصاد گرفته تا انتقال بازار از حجرههای سنتی به بستر اینترنت، میتواند تغییر الگوی مصرف خانوارها و گرایش روزافزون آنها به کالاهای دستدوم را توضیح دهد. با این حال، یک پرسش بنیادی
