پیشرفت هوش مصنوعی، این بار به یکی از حساسترین عرصههای فرهنگ یعنی ترجمه ادبی رسیده است. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در ترجمه شاهکارهای ادبی، از جمله آثار مارسل پروست، موافقان و مخالفان بسیاری دارد؛ برخی آن را دستیار مترجم میدانند و برخی دیگر معتقدند هیچ الگوریتمی قادر به انتقال ظرافت، موسیقی و جان ادبیات نیست. به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به نقل از لیت هاب، با گسترش حضور هوش مصنوعی در صنایع مختلف، اکنون ترجمه ادبی نیز به یکی از میدانهای اصلی این تحول فناوری تبدیل شده است؛ تحولی که پرسشی مهم را پیش روی مترجمان و ناشران قرار داده است: آیا ماشین میتواند اثری ادبی را با همان ظرافت و زیبایی یک مترجم انسانی به زبان دیگر منتقل کند؟ این بحث پس از آن شدت گرفت که اندرو راثول، مترجم جلد پنجم مجموعه هفتجلدی «در جستوجوی زمان از دسترفته» اثر مارسل پروست، از بهرهگیری از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی و نرمافزار Wordscope در فرآیند ترجمه خود سخن گفت. راثول که ترجمهاش در مجموعه جدید انتشارات آکسفورد منتشر خواهد شد، میگوید این ابزارها با نمایش همزمان متن اصلی، ترجمههای پیشین و پیشنهادهای موتورهای ترجمهای مانند چتجیپیتی (ChatGPT) بخش قابل توجهی از بار ذهنی مترجم را کاهش میدهند. به گفته او، هوش مصنوعی جایگزین مترجم نیست، بلکه تنها گزینههایی را پیشنهاد میکند و انتخاب نهایی همواره بر عهده مترجم انسانی باقی میماند. با این حال، استفاده از چنین فناوریهایی در ترجمه آثار ادبی با واکنشهای متفاوتی روبهرو شده است. بسیاری از مترجمان ادبی معتقدند ادبیات چیزی فراتر از انتقال واژههاست و ظرافتهای سبکی، لحن نویسنده و موسیقی جملهها را نمیتوان به الگوریتمها سپرد. در همین راستا، شارلوت مندل، مترجم برجسته آثار فرانسوی، با صراحت میگوید هیچ سامانه هوش مصنوعی قادر نخواهد بود آثار پروست را آنگونه که شایسته است ترجمه کند. در مقابل، سم تیلور، مترجم کتاب «هفتاد و پنج دفتر» از نوشتههای اولیه پروست، نگاه متعادلتری دارد. او میگوید از دیگر ابزارهای هوش مصنوعی برای جستوجوی اطلاعات، بررسی منابع یا فهم سریعتر برخی عبارتهای دشوار استفاده میکند، اما هرگز متن تولیدشده توسط این سامانهها را بدون بازنویسی وارد ترجمه نهایی نمیکند. تیلور، هوش مصنوعی را «کودکی بسیار باهوش اما تنبل» توصیف میکند که گاهی پاسخهایی نادرست یا ساختگی ارائه میدهد و به همین دلیل همواره به نظارت دقیق مترجم نیاز دارد. از نگاه او، مهمترین ضعف این فناوری نداشتن حس زیباییشناسی و ناتوانی در خلق موسیقی و ریتم زبان است؛ ویژگیهایی که به باور او، جوهره یک ترجمه ادبی موفق را شکل میدهند. کارشناسان ترجمه نیز بر این باورند که اگرچه هوش مصنوعی میتواند سرعت انجام برخی وظایف تکراری را افزایش دهد، اما هنوز در انتقال لایههای عمیق معنا، طنز، کنایه، گفتوگوهای طبیعی و سبک شخصی نویسندگان با محدودیتهای جدی روبهرو است. با وجود پیشرفت شتابان فناوری، بسیاری از مترجمان معتقدند ادبیات همچنان قلمروی خلاقیت انسانی باقی خواهد ماند؛ جایی که قضاوت هنری، تجربه زیسته و حساسیت زبانی، نقشی ایفا میکنند که هیچ هوش مصنوعی دستکم در آینده نزدیک، توان جایگزینی کامل آن را نخواهد داشت.
