نبرد انسان با پشهها، حشراتی کوچک اما مسئول انتقال برخی از مرگبارترین بیماریهای جهان، وارد مرحله تازهای شده است. به گزارش خبرفوری، پس از دههها اتکا به حشرهکشها، پشهبندهای آغشته به سم و برنامههای گسترده کنترل ناقلان بیماری، اکنون نشانههایی از تغییر موازنه دیده میشود: پشهها در حال سازگار شدن با ابزارهایی هستند که برای نابودیشان ساخته شدهاند. تا سال ۲۰۱۵، روند جهانی مقابله با مالاریا امیدبخش بود و موارد ابتلا به پایینترین سطح خود رسیده بود. اما این پیشرفت از آن زمان متوقف شد و در برخی کشورها مسیر معکوس گرفت. تغییرات اقلیمی، گسترش زیستگاههای مناسب برای پشهها و ضعف زیرساختهای بهداشتی بخشی از توضیح این وضعیت است؛ با این حال، پژوهشگران بر عامل دیگری نیز دست میگذارند: تکامل سریع مقاومت در برابر حشرهکشها. مطالعهای از پژوهشگران دانشگاه دهلی نو نشان میدهد پشهها در برابر «آلفا سایپرمترین»، یکی از حشرهکشهای پرکاربرد جهان، مکانیسم دفاعی پیچیدهای ایجاد کردهاند. در آزمایشهای انجامشده، نزدیک به ۹۷.۹ درصد پشهها پس از تماس با این ماده از بین رفتند. این رقم در نگاه نخست بالا به نظر میرسد، اما در واقع به مرز هشدار سازمان جهانی بهداشت نزدیک است؛ زیرا همان درصد اندک بازماندگان میتواند آغاز یک جمعیت مقاوم تازه باشد. به گفته ساریتا کومار، سرپرست این پژوهش، ورود حشرهکش به بدن پشه نوعی سامانه هشدار سلولی را فعال میکند. در نتیجه، تولید آنزیمها و پروتئینهایی افزایش مییابد که میتوانند اثر ماده سمی را کاهش دهند یا آن را خنثی کنند. پشههایی که از این مواجهه جان سالم به در میبرند، فرصت تولیدمثل پیدا میکنند و ویژگیهای ژنتیکی سودمند خود را به نسل بعد منتقل میسازند. چرخه زندگی کوتاه و شمار بالای زادآوری پشهها، این روند را سرعت میبخشد. به بیان دیگر، استفاده مستمر از یک سم مشخص، ناخواسته به آزمونی برای انتخاب مقاومترین افراد جمعیت تبدیل میشود. گزارشهایی از مکزیک، اکوادور، پرو و کلمبیا نیز از شکلگیری درجاتی از مقاومت در برابر مواد مشابه حکایت دارند. توان سازگاری پشهها پیشتر نیز توجه زیستشناسان را جلب کرده بود. نمونه مشهور، پشهای است که در تونلهای متروی لندن تکامل یافته است. گونهای موسوم به کولکس که برخلاف خویشاوندان سطحزی خود، در محیط زیرزمینی تولیدمثل میکند و گرایش بیشتری به تغذیه از خون انسان دارد. نمونههای مشابهی در شبکههای متروی نیویورک و مسکو نیز گزارش شده است. پژوهش دیگری از دانشگاه کارولینای شمالی، تکامل پشه ببری را بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ بررسی کرده است. این مطالعه نشان میدهد جهشهای مرتبط با مقاومت در برابر حشرهکشهای گروه «پیرتروئیدها» از سال ۲۰۱۸ ظاهر شدهاند و تا ۲۰۲۴، حدود ۳۹ درصد از پشههای بررسیشده حامل این جهشها بودهاند. نکته مهمتر آن است که مقاومت در محلههای مرفهتر، جایی که سمپاشی باغچهها و حیاطها رایجتر است، بیشتر دیده شده است. نگرانی پژوهشگران تنها به حشرهکشها محدود نمیشود. آزمایشهایی در محیط کنترلشده نشان دادهاند برخی پشهها ممکن است به ماده دافع DEET نیز عادت کنند. در یک مطالعه، بیش از ۶۰ درصد پشههای آموزشدیده به پوستی آغشته به این ماده جذب شدند؛ زیرا بوی آن را به دریافت خون پیوند داده بودند. با این حال، دانشمندان تأکید میکنند که این نتیجه هنوز در طبیعت تأیید نشده است. پیام این یافتهها روشن است: مبارزه با پشهها دیگر نمیتواند بر یک ماده شیمیایی واحد استوار باشد. چرخش هدفمند حشرهکشها، توسعه ترکیبات تازه، حذف آبهای راکد و استفاده از روشهای زیستی و محیطی، احتمالا برای جلوگیری از پیروزی این حشرات سازگار، ضروریتر از گذشته خواهد بود.
