خط سلامت: تقریباً همه ما این تجربه را داشتهایم؛ پیش از ورود به جلسه ای مهم، هنگام رانندگی در ترافیک، در روز امتحان یا زمانی که ذهنمان پر از نگرانی است، بی اختیار سراغ یک آدامس می رویم. این رفتار آنقدر رایج است که شاید تصور کنیم فقط یک عادت ساده یا راهی برای خوشبو کردن دهان است. اما طی دو دهه گذشته، دانشمندان علوم اعصاب و روانشناسی شناختی متوجه شده اند این حرکت ساده فک ممکن است فراتر از یک عادت روزمره باشد. به گزارش خط سلامت آیا واقعاً جویدن آدامس مغز را آرامتر می کند، تمرکز را افزایش می دهد و از شدت استرس می کاهد یا همه اینها صرفاً یک باور عمومی است؟ برای سالهای طولانی، پژوهشگران توجه چندانی به عمل جویدن نداشتند. جویدن عملی خودکار به نظر می رسید که تنها با غذا خوردن ارتباط دارد. اما در دهه ۲۰۰۰ میلادی، نتایج چند پژوهش غیرمنتظره توجه دانشمندان را جلب کرد. در این مطالعات مشاهده شد افرادی که هنگام انجام تکالیف ذهنی آدامس می جویدند، گاهی عملکرد بهتری در آزمون های توجه، حافظه کاری و سرعت واکنش نشان می دادند. مهمتر از آن، بسیاری از شرکت کنندگان احساس می کردند آرامتر هستند و فشار روانی کمتری را تجربه می کنند. همین یافته ها باعث شد پژوهشگران این پرسش را مطرح کنند آیا عمل جویدن می تواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد یا تنها یک احساس ذهنی ایجاد می کند. امروزه پاسخ دانشمندان محتاطانه اما امیدوارکننده است. شواهد علمی نشان می دهد جویدن آدامس در برخی شرایط واقعاً می تواند استرس ادراک شده را کاهش دهد، اما این اثر نه جادویی است و نه برای همه افراد یکسان رخ میدهد. مغز هنگام استرس چه اتفاقی را تجربه می کند؟ برای درک نقش آدامس، ابتدا باید بدانیم هنگام استرس در مغز چه رخ می دهد. زمانی که فرد با موقعیتی تهدیدکننده یا پراسترس روبرو می شود، شبکه ای از ساختارهای مغزی فعال می شوند. یکی از مهمترین آنها آمیگدالا یا بادامه مغز است؛ بخشی که تهدیدها را شناسایی می کند و به بدن فرمان آماده باش می دهد. در ادامه، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال فعال می شود و هورمون کورتیزول در خون افزایش می یابد. همزمان ضربان قلب بیشتر می شود، تنفس تغییر می کند و بدن برای مقابله با خطر آماده می شود. اگر این وضعیت تنها چند دقیقه طول بکشد، واکنشی طبیعی و حتی مفید است. اما زمانی که استرس ساعت ها یا روزها ادامه پیدا کند، افزایش مداوم کورتیزول می تواند تمرکز، حافظه، خواب و حتی سلامت قلب و سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، پژوهشگران همواره به دنبال راهکارهای ساده ای بوده اند که بتوانند شدت این پاسخ استرسی را کاهش دهند. آیا جویدن آدامس واقعاً کورتیزول را کاهش می دهد؟ یکی از مهمترین مطالعات در این زمینه توسط اندرو شولی (Andrew Scholey) و همکارانش انجام شد. آنان دریافتند افرادی که در شرایط پراسترس آدامس می جویدند، نسبت به گروهی که آدامس نمی جویدند، استرس ذهنی کمتری را گزارش کردند. علاوه بر این، در برخی آزمایش ها کاهش خفیفی در سطح کورتیزول بزاق نیز مشاهده شد. این یافته بسیار مهم بود، زیرا برای نخستین بار نشان می داد تأثیر آدامس تنها یک احساس ذهنی نیست و ممکن است با تغییرات زیستی نیز همراه باشد. البته همه مطالعات چنین نتیجه ای را تأیید نکرده اند. برخی پژوهش ها کاهش معنی داری در کورتیزول پیدا نکردند، اما حتی در همان مطالعات نیز شرکت کنندگان اغلب احساس آرامش بیشتری را گزارش کرده بودند. به همین دلیل، امروزه پژوهشگران معتقدند اثر آدامس بر استرس احتمالاً از ترکیب چند سازوکار مختلف ناشی می شود و تنها به کاهش کورتیزول محدود نیست. حرکت فک چگونه فعالیت مغز را تغییر می دهد؟ در نگاه نخست، بعید به نظر میرسد حرکت ساده عضلات فک بتواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد، اما مغز انسان شبکه ای پیچیده و به شدت بهم پیوسته است. مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده اند هنگام جویدن، جریان خون در برخی نواحی قشر پیش پیشانی افزایش پیدا می کند. این بخش از مغز مسئول تصمیم گیری، تنظیم هیجان، برنامه ریزی و حفظ توجه است. افزایش خون رسانی به این ناحیه می تواند یکی از دلایل بهبود نسبی تمرکز در هنگام جویدن آدامس باشد. از سوی دیگر، برخی پژوهشگران معتقدند حرکات ریتمیک فک نوعی ورودی حسی مداوم برای مغز ایجاد می کند. این ورودی ممکن است شبکه های عصبی مرتبط با برانگیختگی بیش از حد را تعدیل کرده و احساس آرامش بیشتری ایجاد کند. به بیان ساده، مغز بخشی از منابع پردازشی خود را به این فعالیت منظم اختصاص می دهد و در نتیجه از شدت افکار مزاحم یا نگرانی های مکرر کاسته می شود. نظریه دیگری نیز مطرح شده است. برخی دانشمندان بر این باورند جویدن می تواند مشابه برخی رفتارهای خودتنظیمی مانند ضرب گرفتن با پا، فشردن توپ استرس یا حتی نوازش آرام دست عمل کند؛ رفتارهایی که بدون آنکه فرد متوجه باشد، به تنظیم هیجان کمک می کنند. آیا همه پژوهش ها با هم موافق هستند؟ پاسخ منفی است و همین موضوع نشان می دهد نباید درباره اثر آدامس اغراق کرد. در مرورهای مقالات علمی منتشرشده طی سالهای اخیر، پژوهشگران به این نتیجه رسیده اند بیشتر مطالعات کاهش خفیف تا متوسط استرس یا بهبود عملکرد شناختی را گزارش کرده اند، اما اندازه این اثر معمولاً کوچک است و در همه افراد دیده نمی شود. دلیل این اختلاف نیز روشن است. نوع آدامس، مدت زمان جویدن، شرایط آزمایش، میزان استرس افراد، سن شرکت کنندگان و حتی شخصیت آنها می تواند بر نتیجه نهایی اثر بگذارد. بنابراین نمی توان انتظار داشت همه افراد تنها با جویدن یک آدامس، احساس آرامش چشمگیری پیدا کنند. از سوی دیگر، بسیاری از مطالعات در محیط آزمایشگاه انجام شده اند و هنوز به پژوهش های بزرگتر در شرایط واقعی زندگی نیاز است. آیا جویدن آدامس حافظه و تمرکز را هم بهتر می کند؟ کاهش استرس تنها مزیتی نیست که برای آدامس مطرح شده است. از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، پژوهشگ
