روم باستان از آنچه بسیاری تصور میکنند بهداشتیتر بود و برای بهداشت عمومی و دفع فضولات انسانی، سامانه فاضلاب مؤثری داشت؛ بله، منظورمان توالتهاست. روم به معماری باشکوه و جادههای بادوامش پرآوازه است، اما این دستاوردها اغلب بر یکی دیگر از شاهکارهای مهندسی آنها سایه میافکند: سیستم فاضلاب و بهداشت عمومی. برنامهریزی دقیقِ زیرساختهای توزیع آب، نظیر «کلوآکا ماکسیما» (مجرای بزرگ فاضلاب)، امکان احداث مستراحهای عمومی را فراهم آورد و روم را در زمینه بهداشت عمومی، از زمانه خویش جلوتر برد. با این همه، شهرهای پرجمعیت همچنان ناگزیر بودند با واقعیتهای تلخ بیماریها، انگلها و دیگر خطرات دستوپنجه نرم کنند؛ مشکلاتی که غلبه کامل بر آنها تنها در عصر مدرن میسر شد. کلوآکا ماکسیما، ۲۰۱۹. منبع: ویکیانبار (ویکیمدیا کامنز) کلوآکا ماکسیما: بزرگترین مجرای فاضلاب هسته اصلی زیرساختهای بهداشتی روم، «کلوآکا ماکسیما» (بزرگترین مجرای فاضلاب) بود. براساس باورهای سنتی، کار ساخت کلوآکا ماکسیما در حدود سال ۶۰۰ پیش از میلاد و در دوران فرمانروایی پادشاه تارکوینیوس پریسکوس آغاز شد و سپس به دست پسرش، تارکوینیوس سوپربوس، به پایان رسید. این سازه در ابتدا نه به عنوان فاضلاب، بلکه به منظور زهکشی ساخته شده بود. روم بر روی هفت تپه بنا شده بود و زمینهای کمارتفاع میان این تپهها اغلب غرقآبی و باتلاقی بود. کلوآکا ماکسیما با این هدف احداث شد تا آب این زمینها را تخلیه کند و فضا را برای ساخت محلی آماده سازد که بعدها به «فوروم» (میدان اصلی شهر) بدل شد. کلوآکا ماکسیما در آغاز یک کانال روباز بود که به سمت جنوب و به سوی رودخانه نزدیکِ تیبر هدایت میشد. دیوارههای این سازه را با سنگ و بعدها با آجر پوشاندند تا از فرسایش آن جلوگیری کنند. شواهدی از وجود دیرکهای چوبی در امتداد این مجرای فاضلاب وجود دارد که میتواند بازمانده پلهای ساختهشده بر روی آن یا بقایای داربستهای زمان ساختوساز باشد. با گذشت زمان، روی این کانال روباز پوشانده شد و یک سیستم سرپوشیده پدید آمد. در اواخر دوران جمهوری، کلوآکا ماکسیما به مجرای اصلی هدایت آبهای سطحی روم تبدیل شده بود و روانآبهای بسیاری از تپهها به درون آن سرازیر میشد. این سازه یک لوله زیرزمینی ساده نبود، بلکه بنایی عظیم بود که به گفته استرابون (جغرافیدان و مورخ باستان)، ابعاد آن به اندازهای بزرگ بود که یک ارابه حاملِ کاه میتوانست از درون آن عبور کند. طبق نوشتههای پلینی بزرگ، این مجرا از نظر سازهای چنان مستحکم بود که از سدهها سیل، طوفان، آتشسوزی و دیگر بلایا جان سالم به در برد. کلوآکا ماکسیما «غروب: چشماندازی با یک آبگذر»، اثر تئودور ژریکو، ۱۸۱۸. منبع: موزه هنر متروپولیتن آبگذرها و جریان آب برای بهداشت سامانه آبی روم بر پایه یک نظام یکپارچه و همواره در جریان استوار بود. آب از فاصلهای دورتر از محدوده شهر، به وسیله آبگذرهای مرتفع به روم آورده میشد؛ آبگذرهایی که به جای فشار مکانیکی، از نیروی جاذبه برای حرکت دادن آب استفاده میکردند. پس از ورود به شهر، آب به سوی فوارههای عمومی، حمامهای عمومی و خانههای خصوصی منحرف میشد و سپس دوباره از طریق سرویسهای بهداشتی عمومی هدایت میگردید. آب در ادامه به کلوآکا ماکسیما یا دیگر مجاری فاضلاب میرسید و در بیرون از شهر، عمدتاً به رود تیبر، تخلیه میشد. توالتها و سایر سامانههای زهکشی به جریان پیوسته آب وابسته بودند و هیچ سازوکار دستی برای شستوشو وجود نداشت. هر چیزی که در جریان آب میافتاد، بهسادگی با جریان برده میشد. توالتهای عمومی اغلب برای همین منظور در نزدیکی حمامهای عمومی ساخته میشدند. حمامها نیز به طور منظم آب خود را تعویض میکردند و آب مصرفشده را به فاضلابهای زیر توالتهای عمومی میریختند و بدین ترتیب سامانه را شستوشو میدادند. در روم حدود ۱۴۴ توالت عمومی پراکنده بود و میان ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ حمام عمومی وجود داشت. این یعنی معمولاً آبِ کافی برای کارکرد سامانه در جریان بود. وقتی آب از آبگذرها وارد میشد، در یکی از چندین آبانبار یا مخزن نگهداریِ شهر جمعآوری میگردید. از این مخزنها، آب از طریق مجموعهای از لولههای سرامیکی یا سربی با اندازههای استاندارد، که با شیرهای برنجی یا دریچهها کنترل میشدند، جریان مییافت. جریان آب بر پایه یک سلسلهمراتب سختگیرانه تنظیم میشد. اولویت با آب آشامیدنیِ مردم بود که به فوارههای سراسر شهر میرسید. اولویت بعدی با حمامهای عمومی بود. پس از آن، نوبت به کاربران خصوصی میرسید که در ازای پرداخت هزینه، آب مستقیماً به خانههایشان لولهکشی میشد. برخی پیشهوران نیز به همین شیوه به آب دسترسی داشتند. در زمان خشکسالی، میشد شیرهای آبانبارها را بست؛ نخست برای کاربران خصوصی و سپس برای حمامها، تا اطمینان حاصل شود که فوارههای عمومی برای توده مردم آب کافی داشته باشند. هر آبِ اضافی نیز به فاضلاب هدایت میشد و جریان پیوسته لازم برای پاک ماندن سامانه را فراهم میکرد. توالتهای عمومی رومی در شهر افسوس، استان آسیایی روم. منبع تصویر: وبسایتِ دِ اَتلنتیک (TheAtlantic.com) بهداشت اجتماعی: فوریکائه و لاترینهها رومیان برای دفع فضولات و پاکیزه نگه داشتن شهر از توالتها استفاده میکردند. این توالتها به دو دسته تقسیم میشدند: فوریکائه، یعنی توالتهای عمومی، و لاترینهها، که در خانههای خصوصی یافت میشدند. توالتهای عمومی در اختیار همه ساکنان روم بود. استفادهکنندگان بر نیمکتهای کوتاهی مینشستند که به شکل U ساخته شده بود و در فواصل معین، دهانههایی شبیه سوراخ کلید در آن تعبیه شده بود؛ از این رو افراد هنگام رفع حاجت، در فاصلهای بسیار نزدیک به یکدیگر مینشستند. هرچند مستراحهای عمومی فاقد جداکنندههای ساختاری بودند، انتظارهای مربوط به حریم خصوصی برحسب طبقه اجتماعی تفاوت بسیار داشت. افزون بر این، اگرچه شواهد تصویریِ روشنی از جداسازی رسمی
