آیا تا به حال به این فکر کردهاید که چرا بچهها در دبستان انقدر راحت دوستانشان را لو میدهند؟ قبل از اینکه روی این رفتار برچسب «چاپلوسی» بزنیم، باید بدانیم که آنها هنوز الفبای وفاداری را یاد نگرفتهاند و قانون مراجع قدرت، تمام دنیای آنهاست. لو دادن یا همان خبرچینی بچهها در مدرسه، یکی از دغدغههای همیشگی در سنین ابتدایی است. این رفتار معمولاً باعث میشود بچههای دیگر او را طرد کنند؛ از طرفی والدین و معلمان هم سردرگم میمانند که آیا باید کودک را به خاطر این قانونمداری تشویق کنند یا به خاطر سخنچینی تنبیه! برای اینکه بتوانیم این رفتار را درست قضاوت کنیم، باید دیدگاه بزرگسالانه را کنار بگذاریم و دنیا را از زاویه دید خودِ کودک ببینیم. آنوقت متوجه میشویم این کار اصلاً یک ویژگی بدِ اخلاقی یا عمدی نیست، بلکه فقط یک مرحله کاملاً طبیعی از رشد روانی و ذهنی اوست. از منظر روانشناسی رشد، بهویژه بر اساس نظریه تحول اخلاقی لارنس کلبرگ، کودکان در اواخر دوران خردسالی و سالهای آغازین دبستان در سطح «پیشقراردادی» (Pre-conventional) قرار دارند. در این سطح و به خصوص در مرحله اول آن (جهتگیری اطاعت و تنبیه)، مفهوم اخلاق برای کودک کاملاً بیرونی، عینی و ملموس است. از دیدگاه او، قوانین مطلق، غیرقابل تغییر و وضعشده از سوی منبع قدرت (معلم یا والد) هستند. در این ساختار ذهنی، «کار خوب» یعنی اطاعت محض برای دوری از تنبیه یا کسب پاداش، و «کار بد» یعنی هرگونه تخطی از این قوانین. بنابراین، وقتی کودک همکلاسی خود را مثلا به دلیل ننوشتن تکلیف لو میدهد، از دیدگاه شناختی خودش در حال اجرای عدالت و صیانت از قانون است و هنوز توانایی درک مفاهیم پیچیدهتری مانند وفاداری گروهی، حریم خصوصی همسالان یا پیامدهای اجتماعی رفتار خود (مانند طرد شدن) را ندارد. این رفتار تا کی ادامه دارد؟ این رفتار به شکل طبیعی تا زمانی ادامه مییابد که کودک در درون این مرحله تحولی باقی بماند. به طور معمول با ورود به سنین ۹ تا ۱۱ سالگی، کودکان وارد سطح دوم کلبرگ یعنی «اخلاق قراردادی» (Conventional) میشوند. در این سطح، اولویت ذهنی کودک از "اطاعت صرف از قدرت" به "حفظ روابط اجتماعی و تایید همسالان" (مرحله نگرش پسر خوب/دختر خوب) تغییر مییابد. سناریوی رشد طبیعی: در یک سیر تحولی سالم، کودک متوجه میشود که برای حفظ پیوند دوستی با همسالان، باید میان قوانین بزرگسالان و میثاقهای نانوشته گروه همسالان تعادل برقرار کند. در نتیجه، به مرور زمان این گزارشدهیهای جزئی کاهش یافته و جای خود را به «رازداری ساختاریافته» میدهد. سناریوی تثبیت در آینده: اگر این رفتار در کودکی توسط سیستم پاداشدهی اشتباه (معلم یا والد) تقویت شود، ممکن است در بزرگسالی به یک ویژگی شخصیتی تبدیل گردد. این افراد در آینده احتمالا به شخصیتهای «مطلقگرا»، «بیشازحد قانونمدار» یا «مصلحتاندیشان منفعتطلب» در محیطهای کاری تبدیل میشوند که برای جلب رضایت مدیریت، حاضرند روابط سازمانی و همدلی با همکاران را قربانی کنند و در نتیجه انزوای اجتماعی شدیدی را تجربه خواهند کرد. ناتوانی در توازن میان «قدرت» و «وفاداری» تفکر کودک در سالهای اول دبستان «سیاه و سفید» یا تفکیکنشده است. تفکر انتزاعی لازم برای فرمولبندی مسائل خاکستری هنوز در او شکل نگرفته است. فرض کنید کودکی میبیند دوست صمیمیاش تکلیفش را ننوشته است. اگر او در مرحله پیشقراردادی باشد، ذهنش توانایی پردازش این گزاره همزمان را ندارد که: "او دوست من است + من باید به او وفادار باشم + او قانون را نقض کرده است. " سیستم شناختی کودک به دلیل تفکر تکبعدی فقط روی یک محور قفل میشود: «قانون کلاس میگوید تکلیف باید نوشته شود؛ اگر نوشته نشود جرم است و جرم باید گزارش شود.» او متوجه نیست که با این کار دارد به رابطه دوستی صدمه میزند، زیرا برای او مفهوم «قانون معلم» وزنی بسیار سنگینتر از مفهوم انتزاعی «وفاداری به دوست» دارد. پدیده خبرچینی در کودکان، بیشتر از آنکه یک ایراد اخلاقی باشد، یک ایستگاه طبیعی در رشد ذهنی کودک است که بزرگترها را به اشتباه میاندازد چرا بعضی بچهها بیشتر لو میدهند؟ جدای از بحث تحول اخلاقی، این رفتار گاهی محرکهای روانی دیگری نیز دارد که باید سنجیده شوند: کسب امنیت و تایید: کودک با لو دادن دیگری، میخواهد به معلم ثابت کند که: «ببین، من قانون را بلد هستم و خودم آن را رعایت کردهام، پس من بچه خوبی هستم.» این رفتار نوعی سازوکار دفاعی برای جلب امنیت از سوی منبع قدرت است. حسادت یا رقابت پنهان: گاهی گزارشدهی ابزاری است برای پایین کشیدن رقیب همسال و بالا بردن جایگاه خود در نگاه بزرگسال. ناتوانی در حل مسئله: کودک مهارت کلامی یا جراتورزی لازم را ندارد تا خودش به دوستش بگوید «چرا تکلیفت را ننوشتی؟»، بنابراین بلافاصله مسئله را به لایه بالاتر (بزرگسال) ارجاع میدهد. رفتار درست والد و معلم در برابر خبرچینی چیست؟ برخورد با این کودک نباید سرکوبگرانه (مانند دعوا کردن یا برچسب آدمفروش زدن) باشد، زیرا کودک دچار تعارض شدید میشود (او فکر میکرده کار درست را انجام داده و حالا برای کار درست تنبیه میشود!). هدف، ارتقای سطح اخلاقی کودک از پیشقراردادی به قراردادی است. بستن سیستم پاداشدهی به گزارشهای فردی: معلم نباید نقش «پلیس مخفی» به کودک بدهد. وقتی کودک میگوید «خانم/آقا، فلانی تکلیفش را ننوشته»، پاسخ معلم باید خنثی و جهتدهنده باشد: "ممنون که به فکر کلاس هستی، اما بررسی تکالیف وظیفه منه و من خودم این کار رو انجام میدم. " این نوع جوابدهی باید در موارد متنوع هم بسط داده شود. آموزش تمایز میان «گزارش حیاتی» و «خبرچینی» : معلم باید در قالب بازی یا داستان به دانشآموزان یاد دهد چه زمانی باید موضوعی را گزارش کنند. خط قرمز (باید گزارش شود) : خطری که سلامتی، امنیت یا جان کسی را تهدید میکند (مثل دعوا، آسیب بدنی، یا قلدری). منطقه خصوصی (نباید گزارش شود) : مسائل شخصی دیگران که
تبیان
تبیانتبیان