حمله سیاسی بیرانوند به علی دایی و سپس صورت گستردهتر آن در سخنان قلعهنویی، این نگرانی را تقویت کرده که اتهامزنی سیاسی، دستکم در میان بخشی از تیم ملی و مدافعانش، در حال جایگزینشدن با پاسخگویی ورزشی است؛ روشی که حداقل پیامد آن ارعاب منتقدان و خطر حداکثریاش فراهمشدن زمینه حذف غیرورزشی آنان خواهد بود. خبرآنلاین: همین ابتدا باید تاکید کرد، هدف این گزارش، تخریب امیر قلعهنویی، یا داوری درباره ماندن و نماندن سرمربی تیم ملی یا تایید و رد علی دایی نیست. مسئله از اشخاص فراتر است: شکلگیری روندی نگرانکننده که نقد ورزشی را از زمین فوتبال خارج میکند و منتقد را به میدان اتهامهای سیاسی میکشاند. قلعهنویی، بیرانوند و هر عضو دیگری از تیم ملی حق دارند از عملکرد خود دفاع کنند، نقدها را نادرست بدانند و حتی به ادبیات برخی منتقدان معترض باشند. منتقد نیز ممکن است تحلیل نادقیق ارائه دهد، جانب انصاف را نگه ندارد یا غرضورزانه سخن بگوید؛ اما پاسخ همه این موارد باید در همان زمین فوتبال داده شود: با آمار، سند و استدلال. وقتی پاسخ یک نقد فوتبالی، «بیوطنی» و «ایرانفروشی» باشد، منتقد دیگر درباره ترکیب، تاکتیک یا نتیجه حرف نمیزند؛ ناچار میشود ثابت کند خائن نیست. خطر دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود. از نقد علی دایی تا محاکمه سیاسی منتقد علی دایی و کریم باقری، در واکنش به تمجید اغراقآمیز علیرضا بیرانوند از عملکرد تیم ملی و پیشنهاد او برای ساختن مجسمه امیر قلعهنویی، با لحنی کنایهآمیز از بیرانوند و نتایج تیم انتقاد کردند. دروازهبان تیم ملی نیز طبعاً حق داشت پاسخ بدهد؛ اما پاسخ او در محدوده فوتبال باقی نماند. بیرانوند مدعی شد دایی در برنامهای حاضر شده که عواملش برای شکست تیم ملی «دست به دعا برداشته بودند». او همچنین دایی را به استفاده از «لابی سیاسی» برای رسیدن به نیمکت تیم ملی و «رانتخواری و فرصتطلبی» متهم کرد. در سنگینترین بخش سخنانش نیز نوشت دایی با بهکاربردن عبارت «پیروزی نور بر تاریکی»، با کسانی «همسفره» شده که آرزوی بمباران ایران را داشتهاند. اشکال ماجرا فقط تندی این عبارات نیست. بیرانوند در پاسخ به یک اختلاف ورزشی، مواضع سیاسی منتقد را به میان کشید و با مرتبطکردن او با طرفداران بمباران ایران، اعتبار ملی و میهنی دایی را هدف قرار داد. مبنای یکی از مهمترین اتهامهای او نیز مخدوش بود. عبارت «پیروزی نور بر تاریکی» به پیام نوروزی سال ۱۴۰۴ علی دایی مربوط میشد، نه پیام نوروزی ۱۴۰۵ و روزهای جنگ. جابهجایی تاریخ، زمینه معنایی سخن دایی را تغییر داد و عبارتی متعلق به یک سال قبل را به موضع او در میانه جنگ پیوند زد. بحث بر سر تأیید همه سخنان علی دایی یا مصوندانستن او از نقد نیست. پرسش این است: چرا پاسخ به یک اختلاف فوتبالی باید به سنجش میزان میهندوستی منتقد و بررسی مواضع سیاسی او کشیده شود؟ این دیگر پاسخ به نقد نیست؛ تغییر زمین منازعه است. بهجای سنجش درستی یا نادرستی تحلیل دایی، خود او در جایگاه متهم قرار میگیرد. قلعهنویی؛ صورت گستردهتر یک روش اگر واکنش بیرانوند اتفاقی منفرد باقی میماند، شاید میشد آن را به عصبانیت یک بازیکن نسبت داد؛ اما چند روز بعد، همین منطق به شکلی گستردهتر در سخنان سرمربی تیم ملی تکرار شد. قلعهنویی در برنامه «فوتبال برتر»، همزمان با تأکید بر ضرورت تفکیک «نقد» از «تخریب»، برخی منتقدان را «بیوطن» و «ایرانفروش» خواند و انتقادهای آنان را به حسادت و عقدهگشایی نسبت داد. بهاینترتیب، خود از معیاری عبور کرد که برای گفتوگوی منصفانه تعیین کرده بود. آنچه در واکنش بیرانوند متوجه یک منتقد مشخص بود، در سخنان قلعهنویی به طیفی نامعلوم از منتقدان تعمیم یافت. نخست، یک بازیکن برای پاسخ به علی دایی، پای جنگ و وفاداری ملی را به میان کشید؛ سپس سرمربی تیم ملی از تریبون رسانه ملی، گروهی از منتقدان را با عناوینی مواجه کرد که معنایی بسیار فراتر از فوتبال دارند. بدون سند نمیتوان این دو واکنش را محصول تصمیمی سازمانیافته یا دستور مشترک دانست؛ اما شباهت منطق و نزدیکی زمانی آنها، گمانه شکلگیری یک الگوی رفتاری را تقویت میکند: جایگزینشدن اتهامزنی سیاسی با پاسخگویی ورزشی. سازوکار این روش ساده است؛ بهجای پاسخ به پرسش، صلاحیت اخلاقی و سیاسی پرسشکننده زیر سؤال میرود و منتقد، بهجای دفاع از تحلیل خود، به دفاع از وطندوستیاش وادار میشود. با تغییر زمین بازی، اصل پرسش نیز به حاشیه میرود. از ارعاب منتقد تا برخورد غیرورزشی حداقل پیامد این روش، گسترش خودسانسوری است. روزنامهنگار، کارشناس یا پیشکسوت، پیش از نقد تیم ملی باید از خود بپرسد آیا ممکن است بابت یک نظر فوتبالی به بیوطنی یا همراهی با دشمن متهم شود؟ آیا پس از انتقاد از سرمربی، ناچار خواهد شد درباره مواضع سیاسی و میزان وفاداریاش به ایران توضیح بدهد؟ برای خاموشکردن منتقد همیشه به برخورد رسمی نیاز نیست. کافی است هزینه احتمالی نقد چنان سنگین نشان داده شود که افراد، پیش از هر مداخلهای، سکوت را انتخاب کنند. در این حالت، منتقد قانع نشده است؛ فقط از پرداخت تاوانی نامتناسب با یک اظهارنظر ورزشی میترسد. خطر بزرگتر، فراهمشدن زمینه فشار و برخوردهای غیرورزشی است. نمیتوان بدون مدرک چنین قصدی را به قلعهنویی، بیرانوند یا فرد دیگری نسبت داد؛ اما میتوان درباره کارکرد این ادبیات هشدار داد. وقتی چهرههای رسمی تیم ملی، منتقدان را «بیوطن»، «ایرانفروش» یا همسفره طرفداران بمباران ایران معرفی میکنند، اتهام دیگر در محدوده یک جدل فوتبالی باقی نمیماند. چنین عباراتی، بهویژه در شرایط جنگی، بار سیاسی و امنیتی سنگینی دارند و ممکن است خواسته یا ناخواسته، زمینه فشارهای بعدی را فراهم کنند. از «ایرانفروش» تا «اپوزیسیون رسانهای» نگرانی از سیاسیشدن اختلافهای فوتبالی فقط به علی دایی و منتقدانی نامشخص محدود نماند. عادل فردوسیپور و فوتبال ۳۶۰ نیز هدف مواجههای قرار گرفتند که از ن
