آیا آفتاب می‌ تواند مانیا را شعله‌ ور کند؟ نقش پنهان فصل‌ ها در اختلال دوقطبی از نگاه علم + مبتلایان به اختلال دوقطبی در فصل‌ های مختلف چه نکاتی را رعایت کنند؟/ نویسنده: دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و استاد دانشگاه-

خط سلامت: بسیاری از افراد تصور می کنند نور خورشید همیشه برای سلامت روان مفید است، اما برای برخی مبتلایان به اختلال دوقطبی، داستان می تواند متفاوت باشد. به گزارش خط سلامت پژوهش های چند دهه اخیر نشان می دهند تغییر طول روز، شدت تابش نور خورشید، دمای هوا و حتی تغییر فصل ممکن است با زمان بروز اپیزودهای مانیا، هیپومانیا و افسردگی ارتباط داشته باشند. البته این به آن معنا نیست که آفتاب علت اختلال دوقطبی است؛ بلکه شواهد علمی نشان میدهد نور و تغییرات فصلی می توانند در افراد مستعد، مانند یک «محرک زیستی» عمل کنند و ریتم شبانه روزی مغز را برهم بزنند. این مقاله بر اساس مطالعات معتبر و راهنماهای بینالمللی، نقش نور خورشید و فصل ها را در اختلال دوقطبی بررسی می کند. چرا فصل ها بر اختلال دوقطبی تأثیر می گذارند؟ اختلال دوقطبی یک بیماری پیچیده عصبی-روانی است که با نوسان بین اپیزودهای مانیا، هیپومانیا و افسردگی شناخته می شود. امروزه می دانیم علاوه بر عوامل ژنتیکی و عصبی، ریتم شبانهروزی (Circadian Rhythm) نیز نقش مهمی در تنظیم خلق دارد. این ریتم توسط هسته سوپراکیاسماتیک هیپوتالاموس کنترل می شود و مهمترین تنظیم کننده آن نور خورشید است. تغییر در مدت یا شدت نور دریافتی می تواند ترشح ملاتونین، کورتیزول و حتی فعالیت سیستم دوپامین را تغییر دهد و در برخی افراد مستعد، احتمال بروز نوسانات خلقی را افزایش دهد. آیا مانیا در تابستان بیشتر رخ می دهد؟ یکی از قدیمی ترین مطالعات در این زمینه که توسط Rosenthal و همکاران انجام شد، نشان داد بستری های ناشی از مانیا در ماه های تابستان بیشتر و در زمستان کمتر است. این یافته باعث شد پژوهشگران به نقش فصل ها در اختلال دوقطبی توجه بیشتری کنند. در سال های بعد، مطالعات بزرگ تر نیز الگوی مشابهی را گزارش کردند. هرچند همه پژوهش ها کاملاً همسو نیستند، اما مرور کلی شواهد نشان می دهد بسیاری از بیماران، بهویژه در عرض های جغرافیایی بالاتر، در بهار و تابستان بیشتر در معرض اپیزود مانیا یا هیپومانیا قرار میگیرند. بزرگ ترین مطالعه چه می گوید؟ یکی از قوی ترین شواهد از یک مطالعه ملی در دانمارک به دست آمده است. پژوهشگران اطلاعات ۲۴٬۳۱۳ بستری روانپزشکی را بررسی کردند و دریافتند افزایش ساعات روشنایی روز، شدت تابش فرابنفش (UV) و دمای هوا با افزایش بستری های ناشی از مانیا ارتباط دارد، در حالی که بارندگی چنین ارتباطی نشان نداد. نویسندگان تأکید کردند این یافته ها تنها یک ارتباط آماری را نشان می دهند و ثابت نمی کنند نور خورشید به تنهایی علت بروز مانیا است. با این حال، نتایج از نقش احتمالی عوامل محیطی در تحریک اپیزودهای خلقی حمایت می کند. چرا نور خورشید ممکن است مانیا را تحریک کند؟ دانشمندان چند مکانیسم زیستی را مطرح کرده اند.نخست، نور شدید ترشح ملاتونین را مهار می کند. ملاتونین علاوه بر تنظیم خواب، بر ریتم شبانهروزی و خلق نیز اثر دارد. کاهش بیش از حد ملاتونین ممکن است در برخی افراد مستعد، زمینه را برای بروز مانیا فراهم کند. دوم، قرار گرفتن طولانی مدت در معرض نور می تواند فعالیت سیستم دوپامین را تغییر دهد. دوپامین یکی از انتقال دهنده های عصبی کلیدی در ایجاد انرژی، انگیزه و احساس سرخوشی است و افزایش بیش از حد فعالیت آن در مانیا نقش دارد. سوم، افزایش طول روز ممکن است ساعت زیستی بدن را برهم بزند. اختلال در چرخه خواب و بیداری یکی از شناخته شده ترین محرک های مانیا است و حتی یک یا دو شب کم خوابی می تواند در برخی بیماران آغازگر یک اپیزود مانیک باشد. آیا افسردگی دوقطبی هم فصلی است؟ پاسخ مثبت است، اما الگوی آن با مانیا تفاوت دارد. بسیاری از مطالعات نشان داده اند اپیزودهای افسردگی دوقطبی بیشتر در پاییز و زمستان یا در دورههای کاهش نور روز دیده می شوند. کاهش نور خورشید باعث افزایش ترشح ملاتونین و تغییر عملکرد سروتونین می شود؛ دو عاملی که می توانند در ایجاد خلق افسرده نقش داشته باشند. البته همه بیماران چنین الگویی ندارند و شدت اثر فصل ها از فردی به فرد دیگر متفاوت است. نور درمانی؛ مفید یا خطرناک؟ نوردرمانی (Bright Light Therapy) یکی از درمان های مؤثر برای افسردگی، بهویژه افسردگی فصلی، است. با این حال، در مبتلایان به اختلال دوقطبی باید با احتیاط فراوان انجام شود. راهنماهای انجمن بینالمللی اختلالات دوقطبی (ISBD) توصیه می کنند نوردرمانی فقط تحت نظر روانپزشک انجام شود، زیرا در برخی بیماران ممکن است باعث تغییر فاز افسردگی به مانیا یا هیپومانیا شود. به همین دلیل معمولاً زمان، شدت نور و مدت درمان بهدقت تنظیم می شود. مبتلایان به اختلال دوقطبی در فصل های مختلف چه نکاتی را رعایت کنند؟ شواهد نشان می دهد منظم نگه داشتن ریتم شبانهروزی یکی از مؤثرترین راههای کاهش خطر عود بیماری است. خواب منظم، ساعت ثابت بیدار شدن، فعالیت بدنی منظم، پرهیز از شب بیداری، مصرف منظم داروها و مراجعه دوره ای به روانپزشک و روان درمانی توسط روانشناس بالینی، میتواند احتمال نوسانات خلقی را کاهش دهد. افرادی که متوجه می شوند هر سال در فصل خاصی دچار تغییر خلق می شوند، بهتر است این موضوع را با پزشک خود در میان بگذارند تا در صورت نیاز، برنامه درمانی متناسب با تغییرات فصلی تنظیم شود. جمع بندی شواهد علمی نشان می دهد نور خورشید و تغییرات فصلی می توانند در برخی افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، بهویژه افراد دارای حساسیت بیشتر در ریتم شبانهروزی، با افزایش خطر بروز مانیا یا افسردگی ارتباط داشته باشند. با این حال، نور خورشید علت اصلی اختلال دوقطبی نیست و به تنهایی موجب بروز مانیا نمی شود. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، تعامل عوامل ژنتیکی، تغییرات زیستی، اختلال خواب و محرک های محیطی است. حفظ برنامه منظم خواب و بیداری، ادامه درمان دارویی و روان درمانی و پایش علائم در فصل های پرخطر، بهترین راهکار برای کاهش احتمال عود بیماری است