حضور هیات سعودی در مراسم تشییع آیتالله خامنهای و خودداری ریاض از پیوستن به ائتلاف نظامی آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز، نشانههایی از فاصله گرفتن تدریجی عربستان از واشنگتن است. همشهری آنلاین - گروه سیاسی: در تشدید اخیر تنشها میان آمریکا و ایران، جای یکی از بازیگران اصلی منطقه به شکل محسوسی خالی است: عربستان سعودی. ایران پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت و حتی عمان را هدف حملات خود قرار داد؛ کشوری که از نزدیکترین همسایگان ایران در خلیج فارس به شمار میرود و طی دهههای گذشته، چه در بحران کنونی و چه در دورههای پیشین، یکی از مهمترین کانالهای میانجیگری میان تهران و واشنگتن بوده است. با این حال، نام عربستان سعودی به شکل قابل توجهی از این معادله غایب است. براساس گزارش شبکه اندیتیوی هند در مقابل، ریاض هیاتی را برای شرکت در مراسم تشییع آیتالله سیدعلی خامنهای، رهبر فقید ایران که در حمله مشترک آمریکا و اسرائیل کشته [شهید] شد، اعزام کرد؛ مراسمی که بسیاری از کشورهای غربی در آن حضور نداشتند. همزمان، فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به طور منظم با یکدیگر در تماس و گفتوگو هستند. در واقع، موضعگیریهای اخیر عربستان تفاوت محسوسی با روزهای ابتدایی جنگ دارد. اندکی پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) حملات مشترک خود علیه ایران را آغاز کردند، گزارشهایی منتشر شد که از تمایل عربستان به وقوع جنگ علیه ایران حکایت داشت. این موضوع تا حدی غافلگیرکننده بود؛ زیرا تنها چند سال قبل، در سال ۲۰۲۳، عربستان و ایران با میانجیگری چین به توافقی برای کاهش تنش دست یافتند، روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند و حتی مقامهای بلندپایه ۲ کشور دیدارهای متقابلی انجام دادند. نگرانیهای فراوان در ریاض با این حال، واقعیت آن بود که ایران همچنان قدرت برتر منطقهای به شمار میرفت و برنامه هستهای و موشکهای بالستیک آن با بدبینی عمیقی در سراسر منطقه دنبال میشد. همچنین شبکه نیروهای همسو با ایران در کشورهای مختلف، تقریبا همه قدرتهای منطقه را با چالش روبهرو کرده بود. عربستان نیز نزدیک به یک دهه با یکی از همین گروهها، یعنی حوثیهای یمن، که در همسایگی مرزهای جنوبی این کشور مستقر هستند، درگیر جنگ بود. حوثیها بارها تاسیسات راهبردی داخل خاک عربستان، از جمله تاسیسات شرکت آرامکو، را هدف حمله قرار دادند. در نهایت، با طولانی شدن جنگ و نرسیدن به نتیجه مطلوب، ریاض ناچار شد با حوثیها به آتشبس تن دهد. یکی از دلایل اصلی نزدیک شدن عربستان به ایران و توافق سال ۲۰۲۳ نیز همین تلاش برای خروج از بنبست جنگ یمن بود. با توجه به توازن شکننده قدرت در منطقه، عربستان، همانند برخی دیگر از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، احتمالا از تغییر حکومت در ایران استقبال میکرد و انتظار داشت آمریکا و اسرائیل اهداف خود را محقق کنند. بنابراین، انتشار گزارشهایی مبنی بر اینکه ریاض در ظاهر خواهان توقف درگیریها بود اما در پشت پرده از ادامه جنگ حمایت میکرد، چندان دور از انتظار نبود. اما واکنش ایران معادلات را به طور کامل تغییر داد. درسهایی که ریاض از جنگ گرفت در آستانه آغاز جنگ، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، سفری به کشورهای حوزه خلیج فارس انجام داد تا در صورت وقوع حمله نظامی آمریکا یا اسرائیل، حمایت سیاسی آنها را جلب کند. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نیز در همان مقطع تماس تلفنی با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، برقرار کرد. با آغاز جنگ، ایران به پایگاههای آمریکا در سراسر منطقه خلیج فارس، از جمله در عربستان، حمله کرد و خسارتهای قابل توجهی به آنها وارد شد؛ تا جایی که اکنون گزارشهایی منتشر شده است مبنی بر اینکه واشنگتن در حال بررسی انتقال بخشی از این پایگاهها به نقاطی دورتر از ایران، از جمله اسرائیل، است. حملات ایران تنها به پایگاههای نظامی آمریکا محدود نبود، بلکه پالایشگاه راس تنوره، خط لوله شرق ـ غرب، میدانهای نفتی منیفه و خریص و چندین مرکز راهبردی دیگر را نیز هدف قرار داد. همچنین ایران با استفاده از راهبرد جنگ نامتقارن، تنها چند روز پس از آغاز جنگ، در ۴ مارس ۲۰۲۶ (۱۳ اسفند ۱۴۰۴)، تنگه هرمز را بست؛ اقدامی که برای نخستین بار در تاریخ منازعات ایران رخ داد. بسته شدن تنگه هرمز موجب حذف حدود یکپنجم عرضه نفت و گاز جهان از بازار، جهش قیمت انرژی، اخراج وابسته نظامی ایران از عربستان و پاسخهای پنهان ریاض علیه تهران شد. اما پرسش اصلی این است که همه این تحولات چه معنایی برای عربستان سعودی داشت؟ آیا عربستان در حال تغییر مسیر است؟ اقدامات ایران پیامدهای سنگینی برای عربستان داشت. این حملات نهتنها میلیاردها دلار خسارت اقتصادی به ریاض وارد کرد و کسری بودجه سهماهه نخست سال را رقم زد، بلکه این پیام را نیز منتقل کرد که تضمینهای امنیتی آمریکا دیگر آن استحکام گذشته را ندارد. عربستان طی سالهای اخیر میلیاردها دلار صرف خرید تسلیحات و انعقاد قراردادهای دفاعی با آمریکا کرده است. تنها سال گذشته و در دومین دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، ریاض توافق دفاعی عظیمی به ارزش ۱۴۲ میلیارد دلار با واشنگتن امضا کرد. جنگ نشان داد که حضور پایگاههای نظامی آمریکا در خاک عربستان، بیش از آنکه مزیت باشد، به نقطه آسیبپذیری تبدیل شده است. عربستان هم از اختلال در صادرات و واردات انرژی از مسیر تنگه هرمز زیان دید و هم با کاهش اعتماد سرمایهگذاران به پروژه عظیم «نئوم» روبهرو شد؛ پروژهای که اجرای چشمانداز ۲۰۳۰ و برنامه تنوعبخشی به اقتصاد این کشور فراتر از نفت، تا حد زیادی به موفقیت آن وابسته است. در پی جنگ، تعدادی از قراردادهای این پروژه متوقف یا به تعویق افتاد. چرخشی محتاطانه؟ جای تعجب ندارد که عربستان هنگام آغاز عملیات آمریکا موسوم به «پروژه آزادی» برای بازگشایی تنگه هرمز، از پیوستن به این ائتلاف خودداری کرد. ریاض دیگر تمایلی ندارد خود را در معرض حملا
همشهری آنلاین
همشهری آنلاینهمشهری آنلاین