خط سلامت: آیا میدانستید درد آزاردهندهای که هنگام دویدن زیر دندهتان حس میکنید، میتواند ناشی از اصطکاک لایههای درونی بدن یا حتی فشردگی اعصاب بیندندهای باشد؟ با ما همراه باشید تا راز این درد مرموز را از نگاه نورولوژیستها رمزگشایی کنیم! وقتی در میانهی ورزش ناگهان دردی تیز زیر دندهها حس میکنید، ممکن است پای اعصاب در میان باشد! در این مقاله، از منظر عصبشناسی بررسی میکنیم که چگونه تحریک اعصاب شکمی و پرده صفاق میتواند باعث ایجاد درد پهلو یا همان "stitch" شود. به گزارش خط سلامت همه ما این تجربه را داشتهایم تازه دارید ریتم دویدنتان را روی تردمیل پیدا میکنید یا شاید در حال دویدن برای رسیدن به قطار هستید، که ناگهان با دردی تیز در پهلو، درست زیر دندهها مواجه میشوید. این درد پهلو که در اصطلاح پزشکی به آن "درد موقتی شکمی مرتبط با ورزش" (Exercise-related transient abdominal pain یا به اختصار ETAP) گفته میشود، ناراحتکننده و آزاردهنده است، ولی معمولاً خطرناک نیست. اما چه چیزی واقعاً باعث ایجاد این درد میشود؟ با وجود اینکه درد پهلو رایج است، دانشمندان هنوز دلیل قطعی آن را نمیدانند و نظریههای مختلفی درباره منشأ این درد وجود دارد. برای چندین دهه، از زمانی که این نظریه در سال ۱۹۴۱ مطرح شد، پزشکان و محققان معتقد بودند که درد پهلو به دلیل کاهش جریان خون به دیافراگم ایجاد میشود. دیافراگم عضلهای بزرگ در زیر دندههاست که هوا را وارد و خارج ریهها میکند. در هنگام ورزش، خون به سمت عضلات دست و پا هدایت میشود و ممکن است جریان خون دیافراگم کاهش یابد که باعث اسپاسم و درد شود. اندرو لاوندر (Andrew Lavender)، مدرس ارشد در رشته علوم ورزشی در دانشگاه فدراسیون استرالیا، توضیح داد: این نظریه امروزه کمتر مورد قبول است، چرا که دیافراگم نیز در حین ورزش فعالیت بیشتری دارد، بنابراین جریان خون بیشتری به آن هدایت میشود، نه کمتر. نظریه دیگر: ضربههای مداوم برخی دیگر معتقدند تکانهای مداوم بدن در حین فعالیتهایی مثل دویدن، باعث کشش در رباطهایی میشود که اعضای داخلی شکم را به دیافراگم متصل میکنند. این میتواند توضیح دهد که چرا دویدن باعث درد پهلو میشود. اما این نظریه نمیتواند توضیح دهد چرا این درد در ورزشهایی مثل شنا، پارو زدن یا دوچرخهسواری هم رخ میدهد. ارتباطی با سطح آمادگی بدنی؟ برخی میگویند کسانی که آمادگی بدنی کمتری دارند، بیشتر در معرض درد پهلو هستند. ولی لاوندر این نظریه را زیر سوال میبرد، زیرا ورزشکاران حرفهای هم این درد را تجربه میکنند. نظریهای دیگر هم مطرح است که میگوید این درد ممکن است به علت کاهش جریان خون به رودهها باشد. برخی نیز معتقدند که این درد ناشی از فشار بر عصبهایی است که از نخاع منشعب میشوند و بین دندهها قرار دارند. نظریهای که بیشترین حمایت را دارد: تحریک صفاق (پریتونئوم) امروزه بیشترین احتمال داده میشود که درد پهلو ناشی از تحریک صفاق باشد. صفاق یک پردهی دولایه و مانند بادکنک است که اندامهای داخلی شکم را در بر میگیرد. لایه درونی آن اعضایی مانند معده را میپوشاند و لایه بیرونی آن به دیواره شکم و لگن چسبیده است. در یک مطالعه منتشر شده در سال ۲۰۰۰ در مجله Medicine & Science in Sports & Exercise، پژوهشگران این فرضیه را مطرح کردند که درد پهلو به دلیل سایش بین دو لایه صفاق در حین ورزش ایجاد میشود. آنها با بیش از ۹۰۰ ورزشکار مصاحبه کرده و تجربیات آنها را با نظریههای موجود مقایسه کردند. طبق این نظریه، اگر درست قبل از ورزش غذا یا نوشیدنی مصرف کنید، احتمال بروز درد پهلو افزایش مییابد. چون معدهی پر به صفاق فشار وارد میکند و دو لایه آن را به هم نزدیکتر کرده، اصطکاک بین آنها را بیشتر میکند. نوشیدنیهای قندی هم مقصرند؟ در مطالعه ای در سال ۲۰۰۴ در مجله International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism مشخص شد که نوشیدنیهایی مثل آبمیوه یا نوشابههای ورزشی پرقند خیلی بیشتر از آب یا نوشیدنیهای بدون قند باعث درد پهلو میشوند. دلیلش میتواند این باشد که این نوشیدنیهای هایپرتونیک آب را از سلولهای صفاق بیرون میکشند و باعث افزایش اصطکاک میشوند. یا شاید به این خاطر که این نوشیدنیها مدت بیشتری در معده باقی میمانند و به صفاق فشار میآورند. چگونه از درد پهلو جلوگیری کنیم؟ لاوندر پیشنهاد میکند قبل از تمرین وعده کوچکی بخورید و بین غذا خوردن و شروع ورزش فاصله مناسبی بگذارید. غذاهایی که فیبر یا چربی زیادی دارند دیرتر هضم میشوند، پس اگر چنین غذاهایی میخورید، حداقل ۶۰ تا ۹۰ دقیقه قبل از ورزش صبر کنید. از منظر عصبشناسی (نورولوژی)، درد "stitch" یا همان درد پهلو هنگام ورزش (ETAP – Exercise-Related Transient Abdominal Pain)، میتواند با تحریک یا فشردگی اعصاب حسی دیواره شکم و پرده صفاق (peritoneum) توضیح داده شود. در ادامه، این پدیده را از نگاه عصبشناختی بررسی میکنیم: از منظر عصبشناسی: درد پهلو هنگام ورزش چگونه ایجاد میشود؟ ۱. تحریک اعصاب بیندندهای (Intercostal Nerves) اعصاب بیندندهای از نخاع خارج شده و بین دندهها حرکت میکنند و حس دیواره قفسه سینه و بخشهایی از شکم را تأمین میکنند. برخی نظریهها بیان میکنند که هنگام ورزش، بهویژه دویدن یا حرکات پرجهش، این اعصاب ممکن است تحت فشار یا کشیدگی قرار بگیرند، بهویژه در محل اتصال عضلات شکم به دیافراگم. این تحریک ممکن است منجر به درد تیز و موقتی در پهلو شود. ۲. اصطکاک در پرده صفاق (Peritoneum) و پیامدهای عصبی آن پرده صفاق یک غشاء دولایه است که اندامهای شکمی را دربر گرفته است و توسط اعصاب حسی بهویژه از نوع «اعصاب سوماتیک» عصبدهی میشود. در صورتی که هنگام ورزش، لایههای داخلی و خارجی این پرده روی یکدیگر بلغزند و ایجاد اصطکاک کنند (مثلاً بهعلت معدهی پر یا نوشیدنیهای قندی)، این اصطکاک از طریق اعصاب حسی به مغز مخابره ش
