مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب را میتوان فراتر از یک آیین عزاداری، صحنهای برای دیدهشدن ایرانی قدرتمند در قالبی متفاوت از روایت رسانههای غربی دانست. خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: حضور هیئتها و چهرههای خارجی در مراسم تشییع اخیر را نمیتوان صرفاً در حد یک رخداد تشریفاتی یا مناسکی فهم کرد. این حضور، در سطحی فراتر، واجد معنایی سیاسی ـ فرهنگی است؛ نه از آن جهت که لزوماً نشانه یک تحول فوری در مناسبات رسمی ایران با جهان باشد، بلکه از این رو که میتواند نشانهای از فعالبودن مسیرهایی باشد که خارج از حوزه سخت سیاست، همچنان برای دیدهشدن و ارتباط ایران با جهان باز ماندهاند. گزارشهای خبری چه میگویند؟ گزارشها از اعلام حضور نمایندگانی از حدود ۱۰۰ کشور حکایت داشت؛ ترکیبی متنوع از هیئتهای رسمی، شخصیتهای مذهبی، فعالان فرهنگی، گروههای مردمی، دانشگاهی و اجتماعی. همین تنوع، خود حامل یک دلالت مهم است: ارتباط ایران با بیرون، فقط در سطح دولتها و دستگاههای دیپلماتیک تعریف نمیشود، بلکه در لایههایی از دین، فرهنگ، اجتماع و حافظه جمعی نیز استمرار دارد. از این منظر، اهمیت اصلی چنین رویدادی را باید در «ساحت نرم» آن جستوجو کرد. در جهان امروز، کشورها فقط از طریق معادلات رسمی و توازن قوا شناخته نمیشوند؛ بلکه آیینها، مناسک، حافظه تاریخی، فرهنگ عمومی و توانایی میزبانی از افکار عمومی جهانی نیز در شکلدادن به تصویر آنان سهم دارند. وقتی در یک مراسم سوگ، چهرههایی از حوزه دین، فرهنگ، دانشگاه و اجتماع از کشورهای مختلف گرد هم میآیند، ایران این امکان را پیدا میکند که خود را نه فقط در قالب یک بازیگر سیاسیِ درگیر منازعه، بلکه در هیئت یک جامعه تاریخی با سرمایههای آیینی، فرهنگی و انسانی بازنمایی کند. بازتاب رسانهای این مراسم در بیرون از ایران نیز نشان داد که چنین مناسبتهایی میتوانند تصویر تقلیلیافته ایران را ـ که غالباً در چارچوب جنگ، تحریم، بحران و مناقشه خلاصه میشود ـ موقتاً به سوی حوزههایی چون هویت، آیین، همبستگی اجتماعی و دیپلماسی عمومی جابهجا کنند. ساحتی از ایران و ایرانیان که که بعد از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نیز در چشم جهانیان نمودار شده بود. با این همه، ارزش تحلیلی ماجرا در آن است که همزمان با دیدن این ظرفیت، از بزرگنمایی آن نیز پرهیز شود. حضور مهمانان خارجی، هرچند گسترده و متنوع، بهخودیخود به معنای بازگشت پایدار ایران به عرصههای بینالمللی یا گشایش ساختاری در روابط خارجی نیست. چنین رخدادی را باید بیشتر بهمثابه یک «پنجره» دید: پنجرهای که برای مدتی کوتاه امکان دیدهشدن متفاوت ایران را فراهم میکند، اما اگر با برنامهریزی نهادی، فرهنگی، رسانهای و علمی همراه نشود، در همان سطح خبر باقی میماند و به دستاوردی ماندگار تبدیل نمیشود. بنابراین، اهمیت این مراسم نه در نتیجه قطعی آن، بلکه در امکانی است که پیش روی ایران میگذارد: امکان بازتعریف بخشی از رابطه خود با جهان، در سطحی غیرسیاسیتر و انسانیتر. شکستن «انحصار روایت» با حضور واقعی در همین چارچوب، پرسش مهمتر این است که دیدن واقعیت ایران از نزدیک، بیواسطه یا کمواسطه از فیلتر رسانههای غربی، چه تأثیری میتواند در عرصه فرهنگ، علم و هنر داشته باشد. پاسخ کوتاه آن است که مهمترین اثر چنین مواجههای، شکستن «انحصار روایت» است. بسیاری از مهمانان خارجی، بهویژه آنان که پیش از این شناختشان از ایران عمدتاً از مسیر رسانههای بینالمللی یا گزارشهای سیاسی شکل گرفته، در مواجهه مستقیم با جامعه ایرانی با واقعیتی پیچیدهتر، چندلایهتر و انسانیتر روبهرو میشوند. فاصله میان «تصویر رسانهای» و «تجربه عینی» در همین نقطه آشکار میشود. رسانهها، بهویژه در بزنگاههای سیاسی، معمولاً کشورها را به چند کلیدواژه تقلیل میدهند؛ اما تجربه میدانی، جزئیات زندگی، مناسک جمعی، روابط اجتماعی، مهماننوازی، تنوع فرهنگی و پیچیدگیهای زیست روزمره را پیش چشم میآورد. این مشاهده مستقیم، الزاماً همه داوریها را تغییر نمیدهد، اما اغلب کلیشهها را ترک میاندازد. در عرصه فرهنگ، این رخداد میتواند به تولید نوعی کنجکاوی تازه درباره ایران بیانجامد. مواجهه نزدیک با آیینهای سوگواری، زبان نمادین مناسک، شیوههای ابراز همدلی جمعی، پیوند دین و حافظه تاریخی، و نیز سبک زندگی روزمره مردم، برای بسیاری از ناظران خارجی تجربهای متفاوت از آن چیزی است که در بازنماییهای رسانهای به دست میآورند. چنین تجربهای میتواند زمینهساز روایتهای تازهای از ایران شود؛ روایتهایی کمتر ایدئولوژیک، کمتر امنیتی و بیشتر فرهنگی. در عمل، این تغییر زاویه دید ممکن است به ترجمه آثار ادبی، دعوت از پژوهشگران، شکلگیری نشستهای مشترک، برنامههای مطالعاتی، سفرهای بعدی و حتی تولید مستندها و گزارشهای فرهنگی منجر شود. به بیان دیگر، رویدادهای آیینی اگر درست مدیریت شوند، میتوانند از سطح مناسبت عبور کرده و به موتور محرک ارتباطات فرهنگی تبدیل شوند. در حوزه علم، اثر چنین دیدارهایی شاید آرامتر اما پایدارتر باشد. یکی از موانع اصلی همکاریهای علمی بینالمللی، فقط اختلاف سیاسی نیست؛ بلکه نوعی بیاعتمادی انباشته و ناآشنایی متقابل نیز هست. وقتی پژوهشگر، استاد دانشگاه، یا فعال علمی خارجی از نزدیک با نهادهای علمی، دانشگاهی و ظرفیتهای انسانی ایران آشنا میشود، ممکن است دریابد که بخشی از فاصله موجود نه ناشی از ضعف علمی، بلکه حاصل فیلترهای سیاسی و رسانهای است. این آشنایی مستقیم میتواند زمینه را برای همکاریهای محدود اما واقعی فراهم کند: از ارتباط میان دانشگاهیان و گروههای پژوهشی گرفته تا برگزاری نشستهای علمی مشترک، تبادل استاد و دانشجو، پروژههای پژوهشی، و تعامل میان مراکز مطالعاتی. روشن است که چنین فرایندی در کوتاهمدت همه موانع را رفع نمیکند، اما دستکم امکان اعتمادسازی را تقویت میکند؛ و در روابط علمی، اعتماد اغلب مهمتر از اعلام آمادگی
مهر
مهرمهر