حوزه/ حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها، شخصیتی مستقل و از بانوان اثرگذار نهضت عاشورا بوده است؛ بانویی که از حضور در کربلا و همراهی با امام حسین علیهالسلام تا ایراد خطبه افشاگرانه در کوفه، امتناع از پذیرش صدقه، رویارویی شجاعانه با ابنزیاد و تلاش برای پاسداری از حریم بانوان اهلبیت در مسیر شام، نقشی مهم در حفظ کرامت خاندان رسالت ایفا کرد. به گزارش خبرگزاری حوزه، واقعه عاشورا با شهادت حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام و یاران وفادار ایشان پایان نیافت؛ بلکه از همان لحظه، فصل دیگری از نهضت حسینی با نقشآفرینی آگاهانه و شجاعانه بانوان اهلبیت علیهمالسلام آغاز شد،ازاینرو، در مجموعه گفتوگوهای «مکتب زینبی» بر آنیم تا در گفتوگو با حجتالاسلام امیرحسن مظفریزاد، کارشناس و پژوهشگر تاریخ اسلام، ابعاد گوناگون و کمتر بازخوانیشده نقش بانوان اهلبیت علیهمالسلام را در زنده نگهداشتن نهضت عاشورا بررسی کنیم؛ در ادامه، شما را به مطالعه مشروح این گفتوگوی تاریخی ـ تحلیلی دعوت میکنیم. اگر بخواهیم پس از حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها از یکی دیگر از زنان تأثیرگذار در واقعه عاشورا نام ببریم، بیتردید یکی از نخستین شخصیتهایی که به ذهن میرسد، خواهر بزرگوار ایشان، حضرت امکلثوم سلاماللهعلیهاست. برخی بر این باورند که «امکلثوم» کنیه حضرت زینب سلاماللهعلیها بوده است و ازاینرو، هرجا در منابع تاریخی نام امکلثوم آمده، مقصود همان حضرت زینب کبری سلاماللهعلیهاست. بر اساس این دیدگاه، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها تنها یک دختر داشتهاند و او نیز حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها بوده است. بااینحال، این برداشت صحیح به نظر نمیرسد؛ زیرا در منابع تاریخی و روایی متعددی تصریح و تأکید شده است که حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها شخصیتی مستقل و بانویی غیر از حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها بودهاند. بنابراین، باید ایشان را یکی دیگر از دختران امیرالمؤمنین و حضرت زهرا سلاماللهعلیهما و از زنان برجسته و اثرگذار در حوادث عاشورا و دوران پس از آن دانست. * تصریح منابع تاریخی به حضور مستقل حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها برای نمونه، هنگامی که امام حسین علیهالسلام همراه خاندان خویش از مدینه خارج شدند، ابوحنیفه دینوری، از عالمان برجسته قرن سوم هجری، در کتاب «اخبار الطوال» تأکید میکند که دو خواهر آن حضرت، یعنی زینب و امکلثوم سلاماللهعلیهما، نیز در این سفر حضور داشتند. همچنین در جریان وداع سیدالشهدا علیهالسلام در عصر عاشورا، آن حضرت بانوان حرم را با نامهایشان خطاب قرار داده و فرمودند: «یا زینب، یا امکلثوم، یا سکینه، یا رباب، یا رقیه، علیکنّ منّی السلام. ذکر جداگانه نام حضرت زینب و حضرت امکلثوم سلاماللهعلیهما در این وداع، بهروشنی بر استقلال شخصیت آن دو بانوی بزرگوار دلالت دارد. افزون بر این، بسیاری از مورخان، از جمله سید بن طاووس در کتاب «اللهوف»، هنگام نقل خطبههای آزادگان کربلا در کوفه، خطبه حضرت زینب سلاماللهعلیها و خطبه حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها را بهصورت جداگانه آوردهاند. این تفکیک نشان میدهد که از نگاه این عالم بزرگ نیز با دو شخصیت مستقل و درخشان در تاریخ اسلام و تشیع روبهرو هستیم: حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها و حضرت زینب صغری سلاماللهعلیها که مقصود از ایشان، حضرت امکلثوم سلاماللهعلیهاست. * تأملی درباره ادعای ازدواج حضرت امکلثوم با خلیفه دوم پیش از ورود به بحث اصلی، مناسب است به یکی از مباحث تاریخیِ مورد توجه، یعنی مسئله ازدواج امکلثوم با خلیفه دوم، اشاره شود؛ موضوعی که بهویژه از سوی جریانهای مخالف و پیروان مکتب خلفا مورد استناد قرار گرفته است. بر اساس دیدگاهی که برخی محققان مطرح کردهاند، امکلثومی که با خلیفه دوم ازدواج کرد، دختر ابوبکر از اسماء بنت عمیس بود. اسماء پس از درگذشت ابوبکر با امیرالمؤمنین علی علیهالسلام ازدواج کرد و در نتیجه، امکلثومِ دختر ابوبکر در خانه آن حضرت پرورش یافت و ربیبه ایشان به شمار میآمد. بنابراین، انتساب او به امیرالمؤمنین علیهالسلام، به معنای فرزند نسبی آن حضرت بودن نیست. از سوی دیگر، مطابق گزارشهای تاریخی، امکلثومی که همسر خلیفه دوم بود، پیش از واقعه کربلا و در دوران معاویه از دنیا رفت؛ حال آنکه حضرت امکلثوم، دختر حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، در واقعه کربلا حضور داشت و پس از شهادت امام حسین علیهالسلام نیز در کوفه و دیگر منازل، با سخنان و خطبههای روشنگرانه خود به تبیین مظلومیت اهلبیت علیهمالسلام و افشای جنایات دشمنان پرداخت. همسر حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها، عون بن جعفر بن ابیطالب، پسرعموی ایشان و فرزند جعفر طیار معرفی شده است؛ شخصیتی که در واقعه عاشورا در رکاب سیدالشهدا علیهالسلام به شهادت رسید و نام او در شمار شهدای کربلا ثبت شده است. بر این اساس، نباید امکلثومِ همسر خلیفه دوم را با حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها، دختر امیرالمؤمنین و حضرت زهرا سلاماللهعلیهما، یکی دانست. * حضور حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها در کربلا و شب عاشورا اما درباره حضور و نقش حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها در واقعه عاشورا و حوادث پس از آن، گزارشهای تاریخی قابلتوجهی وجود دارد. یکی از نخستین گزارشها به زمان ورود کاروان حسینی به سرزمین کربلا بازمیگردد. در این هنگام، حضرت امکلثوم سلاماللهعلیها نزد برادرشان امام حسین علیهالسلام آمدند و عرض کردند: «یا أَخی، هذِهِ بادِیَةٌ مَهُولَةٌ» برادرم، این بیابان، سرزمینی هولناک است که مرا دچار ترس و اضطراب میکند. امام حسین علیهالسلام در پاسخ، ماجرای عبور امیرالمؤمنین علیهالسلام از آن سرزمین را یادآور شدند و فرمودند: هنگامی که همراه پدرمان از این بیابان عبور میکردیم، خواب بر ایشان غلبه کرد. آن حضرت پس از بیدار شدن، بهشدت گریستند. وقتی علت گریه را از ایشان پرسیدند، فرمودند که در عالم رؤیا دیدهاند فرزندشان حسین علیها
