انسان‌ها «حس ششمی» دارند که شاید هرگز درباره آن نشنیده باشید؛ حسی که می‌تواند کلید سلامت روان باشد

همه ما میدانیم که انسان پنج حس اصلی دارد؛ اما شواهد علمی روزبهروز بیشتر نشان میدهد که ما از حس ششمی نیز برخورداریم؛ حسی که کمتر کسی درباره آن صحبت میکند، اما ممکن است به اندازه سایر حواس برای سلامت و تندرستی ما اهمیت داشته باشد. به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ این حس «درونآگاهی» (Interoception) نام دارد؛ یعنی توانایی بدن برای احساس کردن و تفسیر سیگنالهایی که از درون خود دریافت میکند. درونآگاهی به ما کمک میکند تغییراتی را که به چشم نمیآیند اما مدام در بدن رخ میدهند، تشخیص دهیم؛ مانند ضربان قلب، الگوی تنفس، احساس گرسنگی، تشنگی و دمای بدن. به گفته «جنیفر مورفی» از دانشگاه رویال هالووی لندن و «فریا پرنتیس» از دانشگاه کالج لندن که در سال ۲۰۲۲ در نشریه The Conversation درباره این موضوع نوشتند: «اگرچه معمولاً توجه چندانی به این حس نمیکنیم، اما یکی از مهمترین حواس انسان است، زیرا کمک میکند همه سیستمهای بدن به بهترین شکل ممکن کار کنند.» آنها توضیح میدهند که این حس زمانی که تعادل بدن به هم میخورد به ما هشدار میدهد؛ برای مثال هنگام تشنگی ما را به نوشیدن آب ترغیب میکند یا وقتی بیش از حد گرممان شده، یادآوری میکند لباس اضافه را دربیاوریم. فراتر از تنظیم نیازهای بدن دانشمندان اکنون معتقدند نقش درونآگاهی فقط به تنظیم نیازهای فیزیولوژیک محدود نمیشود، بلکه ممکن است در بروز یا تشدید بسیاری از اختلالات روانی از جمله اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اختلالات خوردن نیز نقش داشته باشد. البته این حوزه هنوز در مراحل اولیه پژوهش قرار دارد، اما فرضیه اصلی این است که آگاهی ما از نشانههایی مانند ضربان قلب، تنفس و تنش عضلات به مغز کمک میکند تشخیص دهد که یک موقعیت «امن» است یا «تهدیدکننده». اگر این فرایند دچار اختلال شود، ممکن است زمینهساز مشکلات سلامت روان شود. چرا افراد مضطرب ضربان قلب خود را بیشتر احساس میکنند؟ برای مثال، فردی که اضطراب دارد ممکن است هنگام صحبت با دیگران بیش از حد متوجه ضربان قلب خود شود و همین موضوع احساس ناراحتی و اضطراب او را تشدید کند. مرور ۹۳ مطالعه توسط مورفی و پرنتیس در سال ۲۰۲۲ نشان داد که درونآگاهی میان زنان و مردان تفاوتهایی دارد. بهطور خاص، زنان در تشخیص دقیق سیگنالهای مرتبط با ضربان قلب عملکرد ضعیفتری داشتند. پژوهشگران معتقدند این تفاوت شاید یکی از دلایلی باشد که از دوران بلوغ به بعد، اضطراب و افسردگی در زنان شایعتر از مردان است؛ هرچند تأکید میکنند این رابطه بسیار پیچیده است و هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. ارتباط درونآگاهی با ثبات خلق مطالعه دیگری که امسال در مجله eBioMedicine منتشر شد، بررسی کرد گرسنگی چگونه بر خلقوخو اثر میگذارد. نتایج نشان داد افرادی که درونآگاهی قویتر و دقیقتری دارند، حتی زمانی که گرسنه هستند، نوسانات خلقی کمتری را تجربه میکنند. «نیلز کرومر»، روانشناس پزشکی دانشگاه توبینگن آلمان، میگوید: «این به معنای آن نیست که این افراد گرسنه نمیشوند؛ بلکه بهتر میتوانند خلقوخوی خود را در شرایط گرسنگی پایدار نگه دارند.» کشفی مهم درباره بیاشتهایی عصبی یکی از جالبترین یافتهها از پژوهش دانشمندان دانشگاه UCLA روی افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی (آنورکسیا) به دست آمده است. پژوهشگران معتقدند این بیماران دیگر قادر نیستند پیامهای طبیعی گرسنگی را از بدن خود بهدرستی دریافت کنند. آنها با استفاده از یک کپسول لرزان قابل بلع توانستند این موضوع را بررسی کنند و نشان دادند حتی پس از بازگشت بیماران به وزن طبیعی نیز این اختلال در درک سیگنالهای بدن همچنان باقی میماند. «صاحب خالصه»، عصبشناس و نویسنده ارشد این پژوهش، میگوید: «افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی صرفاً سیگنالهای بدن را نادیده نمیگیرند؛ بلکه به نظر میرسد دستگاه عصبی آنها احساسات ناشی از دستگاه گوارش را به شکل متفاوتی پردازش میکند و همین باعث میشود تشخیص، اعتماد و یادگیری از این پیامها دشوارتر شود. این مسئله میتواند حتی پس از بازگشت وزن نیز به تداوم علائم بیماری کمک کند.» آیا اصلاً چیزی به نام «درونآگاهی» وجود دارد؟ البته همه پژوهشگران با این دیدگاه موافق نیستند. در مقالهای که سال ۲۰۲۴ در نشریه Frontiers in Psychology منتشر شد، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی «فلیکس شولر» از MIT با عنوان جنجالی «چیزی به نام درونآگاهی وجود ندارد» استدلال کردند که دانشمندان مفاهیم بسیار متفاوتی را زیر عنوان کلی «حس ششم» قرار دادهاند و شاید این اصطلاح بیش از حد سادهسازی شده باشد. به گفته آنها، هدف این عنوان جلب توجه بوده و مقصودشان این است که پدیدههای گوناگون بدن را نمیتوان همگی با یک مفهوم واحد توضیح داد. از سوی دیگر، «بری اسمیت» از دانشگاه لندن حتی معتقد است انسان ممکن است تا ۳۳ حس مختلف داشته باشد. هنوز پرسشهای زیادی باقی مانده است آنچه تاکنون با اطمینان میدانیم این است که انسانها بسیار بیشتر از آنچه تصور میکنیم، از اطلاعات حسی بدن خود استفاده میکنند؛ حتی اگر هنوز نام مشخصی برای همه این حواس نداشته باشیم. پژوهشگران امیدوارند شناخت بهتر درونآگاهی و عواملی که بر آن اثر میگذارند، در آینده به توسعه درمانهای مؤثرتر برای اختلالات مختلف سلامت روان کمک کند.