نفت ارزانتر شده است، نفتكشها دوباره از تنگه هرمز عبور ميكنند و بازارها آرامتر از چند هفته قبل به نظر ميرسند؛ اما آيا بحران واقعا تمام شده است؟ تاريخ اقتصاد جهاني نشان ميدهد كه پايان يك شوك انرژي، الزاما به معناي پايان پيامدهاي آن نيست. بسياري از بزرگترين بحرانهاي انرژي جهان، از تحريم نفتي عربي در دهه ۱۹۷۰ گرفته تا شوكهاي نفتي قرن بيستويكم، زماني بيشترين اثر خود را بر اقتصاد جهاني گذاشتند كه تيترهاي خبري ديگر از بحران سخن نميگفتند. امروز نيز كاهش قيمت نفت برنت به زير ۸۰ دلار در هر بشكه و بازگشايي مجدد تنگه هرمز اين تصور را ايجاد كرده كه جهان از شوك انرژي ناشي از تقابل اسراييل و ايالاتمتحده با ايران عبور كرده است. واقعيت اما اين است كه اقتصاد جهاني تازه وارد مرحله دشوارتر بحران شده است. بحران سال ۲۰۲۶ بار ديگر نشان داد كه تنگه هرمز همچنان مهمترين گلوگاه انرژي جهان (Global Energy Chokepoint) محسوب ميشود. حدود يكپنجم نفت جهان و بخش قابل توجهي از تجارت گاز طبيعي مايع (LNG) از اين مسير عبور ميكند. هنگامي كه درگيريهاي نظامي ميان ايران، اسراييل و ايالات متحده موجب اختلال در اين آبراه شد، بازار جهاني ناگهان با خلأ عرضه (Supply Shock) مواجه شد. در چنين شرايطي مساله صرفا كاهش حجم نفت در بازار نيست، بلكه افزايش نااطميناني (Uncertainty) و جهش «حق بيمه ريسك» (Risk Premium) اهميت بيشتري پيدا ميكند. بازارهاي انرژي بيش از آنكه به كمبود واقعي نفت واكنش نشان بدهند، به احتمال كمبود آينده واكنش نشان ميدهند. به همين دليل حتي زماني كه جريان صادرات از سر گرفته ميشود، بخشي از افزايش قيمتها و هزينهها در ساختار بازار باقي ميماند. از منظر ژئواكونومي، تنگه هرمز تنها يك مسير حملونقل نيست، بلكه نوعي اهرم قدرت (Power Lever) محسوب ميشود كه ميتواند بر نرخ رشد اقتصادي، تورم، سياست پولي و حتي ثبات سياسي كشورهاي مختلف تاثير بگذارد. آنچه در هفتههاي گذشته رخ داد صرفا يك اختلال موقت در عرضه نفت نبود، بلكه يادآوري اين واقعيت بود كه شريانهاي حياتي اقتصاد جهاني تا چه اندازه به امنيت چند گلوگاه محدود دريايي وابستهاند. هر چند نفتكشها دوباره در آبهاي خليجفارس در حركتند؛ اما آثار اين بحران اكنون در لايههاي عميقتر اقتصاد جهاني در حال رسوب كردن است؛ از تورم و افزايش هزينه توليد گرفته تا بازآرايي زنجيرههاي تامين، تغيير مسير تجارت انرژي و افزايش دائمي ريسك ژئوپليتيكي در بازارهاي جهاني. در واقع جهان امروز نه با «پايان بحران انرژي ايران» بلكه با آغاز يك بازتنظيم بزرگ ژئواكونوميك (Geoeconomic Reset) مواجه است؛ بازتنظيمي كه ميتواند نقشه امنيت انرژي (Energy Security)، تجارت جهاني و حتي سياستهاي پولي كشورها را براي سالهاي آينده دگرگون كند. ماليات جهاني بر بهرهوري يكي از مهمترين ويژگيهاي شوكهاي انرژي (Energy Shocks) آن است كه برخلاف بسياري از بحرانهاي اقتصادي، به يك بخش يا يك صنعت محدود نميشوند. افزايش ناگهاني قيمت نفت و گاز در عمل مانند يك «ماليات جهاني بر بهرهوري» (Global Tax on Productivity) عمل ميكند؛ مالياتي كه نه توسط دولتها، بلكه توسط ساختار اقتصاد جهاني از توليدكنندگان و مصرفكنندگان اخذ ميشود. انرژي در قلب تقريبا تمام فعاليتهاي اقتصادي قرار دارد. از استخراج مواد معدني و توليد فولاد گرفته تا حملونقل كالاها، فعاليت كارخانهها، توليد كودهاي شيميايي (Fertilizers) و تامين مواد غذايي، همگي به انرژي وابستهاند. به همين دليل، هر جهش در قيمت نفت و گاز به تدريج در تمام زنجيرههاي توليد و توزيع نفوذ ميكند و پديدهاي را به وجود ميآورد كه اقتصاددانان آن را «تورم تعبيه شده» (Embedded Inflation) مينامند؛ تورمي كه در لايههاي مختلف اقتصاد رسوب ميكند و حتي پس از كاهش قيمت انرژي نيز براي مدت طولاني باقي ميماند. ماجرا اما به همين جا ختم نميشود. يكي از خطاهاي رايج در تحليل بحرانهاي انرژي، محدود كردن آثار آن به بازار نفت و گاز است. درواقع نفت تنها نخستين حلقه يك زنجيره بسيار بزرگتر است. هنگامي كه عرضه انرژي دچار اختلال ميشود، آثار آن به سرعت به ساير بازارهاي كالايي (Commodity Markets) نيز سرايت ميكند؛ براي مثال، گاز طبيعي تنها يك سوخت نيست، بلكه ماده اوليه توليد آمونياك، كودهاي شيميايي، هليوم و بسياري از محصولات صنعتي محسوب ميشود. از سوي ديگر، توليد آلومينيوم و بسياري از فلزات اساسي به شدت انرژيبر است. در نتيجه هرگونه اختلال در بازار انرژي، به سرعت هزينه توليد در صنايع هوافضا، الكترونيك، خودروسازي، كشاورزي و صنايع غذايي را افزايش ميدهد. به اين ترتيب، بحراني كه شايد در ابتدا به شكل افزايش قيمت نفت در خليجفارس ظاهر شده باشد، چند ماه بعد خود را در قيمت مواد غذايي، كالاهاي صنعتي، حملونقل و حتي خدمات روزمره در نقاط مختلف جهان نشان ميدهد. در واقع شوك انرژي ابتدا به بحران مواد اوليه (Raw Materials Crisis) سپس به بحران توليد و در نهايت به بحران امنيت غذايي (Food Security Crisis) تبديل ميشود. نمونه اين روند اكنون در بسياري از اقتصادهاي جهان قابل مشاهده است. افزايش شديد هزينههاي عمدهفروشي انرژي موجب شده است كه بخش مهمي از فشارهاي تورمي هنوز به مصرفكنندگان نهايي منتقل نشده باشد. اقتصاد جهاني معمولا با يك تاخير زماني (Time Lag) آثار كامل شوكهاي انرژي را تجربه ميكند. به بيان ديگر، حتي اگر امروز قيمت نفت كاهش يابد و نفتكشها دوباره از تنگه هرمز عبور كنند، هزينههاي بالاتر توليد كه در ماههاي گذشته به اقتصاد تحميل شدهاند، همچنان در ماههاي آينده خود را در قيمت كالاها و خدمات نشان خواهند داد. بحران انرژي ۲۰۲۶ بار ديگر نشان داد كه جنگهاي انرژي قرن بيستويكم ديگر صرفا جنگ بر سر نفت نيستند. آنچه امروز در معرض تهديد قرار ميگيرد، كل زنجيره ارزش جهاني (Global Value Chains) است؛ زنجيرهاي كه از چاههاي نفت و گ
ایرانجیب
ایرانجیبایرانجیب