نتایج یک پژوهش در بررسی جایگاه زنان در دوران قاجار نشان میدهد که تصویر رایج از حضور حاشیهای و منفعل زنان، با واقعیتهای تاریخی این دوره چندان همخوانی ندارد. به گزارش همشهری آنلاین، بر اساس این پژوهش، در اوایل دوره قاجار، زندگی زنان در چارچوبی از تفکیک شدید فضای خصوصی و عمومی و طبقه متوسط و اشراف تعریف میشد؛ جالب است که در این بازه زمانی زنان طبقه متوسط چه در زمینه امکان حضور در محافل اجتماعی و سیاسی و چه در حوزه نقشآفرینی در عرصههای اقتصادی و فرهنگی، از آزادیهای بیشتری برخوردار بودند. هرچند که این تفکیکها در عمل، به معنای حذف کامل حضور اجتماعی زنان نبود. تنوع پوشش زنان در ایران قاجار الگوی پوشش زنان، یکی از مهمترین نشانههای این ساختار اجتماعی بود. زنان در داخل و خارج از خانه از پوششهای متفاوتی استفاده میکردند و چادر بهعنوان پوشش اصلی، نقش محوری در محیطهای خارج از خانه داشت. در کنار آن، روبند و چهارقد نیز برای پوشاندن چهره بهکار میرفت. با این حال، این الگوی پوشش یکسان و فراگیر در سراسر ایران نبود و نمیتوان آن را بهعنوان یک استاندارد واحد برای همه زنان ایرانی در دوره قاجار در نظر گرفت. در بسیاری از شهرها و مناطق مختلف، بهویژه در میان طبقات متوسط و در بسترهای قومی متنوع، نوع پوشش زنان تفاوتهای قابل توجهی داشت. در این مناطق، زنان اغلب از پوششهای متفاوت و متناسب با اقلیم، فرهنگ محلی و نوع فعالیتهای روزمره خود استفاده میکردند؛ پوششهایی که در بسیاری موارد شباهت بیشتری به آنچه امروز بهعنوان لباسهای محلی شناخته میشود، داشت تا الگوی پوشش در پایتخت. یکی از دلایل اصلی این تفاوت، نقش اقتصادی فعال زنان در این مناطق بود. در بسیاری از شهرها و نواحی روستایی و ایلی، زنان بخش مهمی از نیروی کار خانواده محسوب میشدند. آنها در فعالیتهایی مانند کشاورزی، دامداری و تولید صنایعدستی حضور مستقیم داشتند و در برخی مناطق، نقش کلیدی و اصلی در تولیداتی مانند فرشبافی و سایر صنایع دستی ایفا میکردند. همین پیوند مستقیم با اقتصاد معیشتی، باعث میشد نوع حضور اجتماعی و در نتیجه نوع پوشش آنان نیز متنوعتر و متناسب با فعالیت روزمره باشد. جالب است که در شهرهای بزرگ نیز زنان در طبقات متوسط، بخش مهمی از کنشگران بازار بودند؛ از خریدهای روزمره تا حضور در فضاهای شلوغ شهری و مراسمهای مذهبی، بازارها همواره شاهد رفتوآمد گسترده زنان بود. گزارشهای سفرنامهای نیز از ازدحام زنان در بازارها، یاد کردهاند. این حضور نشان میدهد که حتی در ساختاری که محدودیتهای سختگیرانهای برای فضای عمومی تعریف کرده بود، زنان در عمل بخش جداییناپذیری از چرخه زندگی شهری و اجتماعی باقی مانده بودند. در سال ۱۳۰۲ به دنبال گران شدن قیمت نان، هنگام حرکت شاه به عشرتآباد، نزدیک به هزار زن در مسیر حرکت شاه، حضور پیدا کردند و با فریاد از گرانی و نبود نان، اعتراض کردند. اعتماد السلطنه چنین روایت کرده است: «چون کسی شرعا و عرفا اجازه بالا زدن نقاب آنها را نداشت، لذا با پیشنهاد شوهران خود به خیابانها ریخته و با تظاهرات اعتراضآمیز خود توانستند تا قیمت را بکاهند و حتی از شاه خواستند دست تعدی نایب السلطنه (کامران میرزا) را از سرشان کوتاه کند.» البته این میزان از حضور اجتماعی و امکان رفتوآمد در فضای عمومی، بههیچوجه شامل همه زنان نمیشد و بیش از همه به طبقات متوسط و پایین شهری و برخی گروههای غیرمتمرکز اجتماعی مربوط بود. در مقابل، زنان خانوادههای اشراف و طبقات مرفه با محدودیتهای بهمراتب شدیدتری در عرصه عمومی مواجه بودند و بخش عمده زندگی آنان در فضای «اندرونی» تعریف میشد؛ فضایی که اگرچه در ظاهر به معنای انزوا از جامعه بود، اما در عمل امکان اثرگذاری غیرمستقیم بر تصمیمگیریهای خانوادگی و حتی برخی تصمیمات کلان سیاسی را برای آنان فراهم میکرد. این تفاوت در سبک زندگی، در نحوه حضور فیزیکی آنان در شهر نیز کاملاً مشهود بود. در روایتهای تاریخی و سفرنامهای آمده است که زنان دربار شاهی هنگام عبور در شهر، تحت حفاظت و تشریفات ویژهای قرار داشتند؛ تا جایی که هیچکس اجازه نگاه کردن به کالسکه آنان را نداشت. حتی حضور آنها در معابر عمومی با تشریفات همراه بود و جارچیان با فریاد «دور شو، کور شو» مسیر را برای عبور کالسکه باز میکردند، بهگونهای که عابران مرد ناچار بودند روی خود را برگردانند و از نگاه مستقیم اجتناب کنند. در همین چارچوب، قواعد رفتوآمد در خانوادههای اشرافی نیز ساختار مشخصی داشت. زنان این طبقه معمولاً امکان همراهی مستقیم با مردان در یک وسیله نقلیه را نداشتند و در صورت رفتوآمد مشترک، باید با کالسکهای جداگانه و در فاصلهای مشخص پشت سر آنان حرکت میکردند. این الگوی تفکیکشده، بخشی از نظم اجتماعی آن دوره را نشان میدهد که در آن حتی نزدیکترین روابط خانوادگی نیز در فضای عمومی، تحت قواعد سختگیرانه تفکیک جنسیتی تنظیم میشد. با آغاز نهضت مشروطه، شکل دیگری از حضور زنان در عرصه عمومی پدیدار شد؛ حضوری که اینبار نه در بازار و خیابان، بلکه در صفحات روزنامهها و مجلات خود را نشان میداد. در دوره مجلس اول، دامنه فعالیت زنان هنوز محدود بود و زنان به صورت جسته و گریخته از طریق انتشار مقاله در روزنامههای عمومی، دیدگاهها و مطالبات خود را درباره وضعیت زنان مطرح میکردند. اما پس از فتح تهران و گسترش فعالیتهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، زنان روشنفکر ایرانی با وجود امکانات محدود، گام مهمتری برداشتند و انتشار نشریات اختصاصی زنان را آغاز کردند. از دوره دوم مجلس شورای ملی تا پایان دوره قاجار، در مجموع هفت نشریه ویژه زنان منتشر شد؛ «دانش»، «شکوفه»، «زبان زنان»، «عالم نسوان»، «نامه بانوان»، «جهان زنان» و «مجله جمعیت نسوان وطنخواه ایران». این نشریات را باید نخستین رسانههایی دانست که مسائل زنان را نه در حاشیه، بلکه در مرکز توجه خود قرار دادند. نخستین حلقه این زنجیره، «روزنامه دانش
همشهری آنلاین
همشهری آنلاینهمشهری آنلاین