در سینمای ایران فیلمهای مختلفی ساخته شدهاند که هر یک حماسه کربلا را از زاویه تاریخ، تعزیه، نماد و داستانهای امروزی روایت کردهاند. به گزارش خبرنگار مهر، قیام عاشورا، فراتر از یک رویداد تاریخی، به مثابه گفتمانی هویتی در فرهنگ شیعی و به ویژه در جامعه ایرانی نقش بسته است. این واقعه عظیم، نه تنها در آئینهای سوگواری و مجالس تعزیه، بلکه در بستر هنرهای نمایشی و سینمای ایران نیز بازتابی گسترده یافته است. از همان سالهای نخستین پس از انقلاب اسلامی، سینماگران با رویکردهای متفاوت به سراغ این حماسه جاودانه رفتند؛ برخی با نگاهی تاریخی و حماسی به بازسازی وقایع پرداختند، برخی دیگر در لابهلای داستانهای امروزی، مفاهیم عمیق عاشورایی چون ایثار، شهادت و حقیقتجویی را جستجو کردند و گروهی نیز با تکیه بر آئینهای نمایشی سنتی مانند تعزیه به بازنمایی این میراث معنوی همت گماشتند. این تنوع رویکرد، نشان از عمق نفوذ این حادثه در ضمیر جمعی هنرمندان دارد. در این گزارش به مرور و بررسی فیلمهای سینمایی شاخصی میپردازیم که هر یک به نحوی، ارادت و تأثیرپذیری خود را از فرهنگ عاشورا به تصویر کشیدهاند؛ از نخستین اثر تاریخی پس از انقلاب، «سفیر»، تا تجربههای پیچیدهتری چون «رستاخیز» و رویکردهای نمادین در آثاری مانند «به خاطر هانیه» و «پرواز در شب». در این گزارش مروری داریم بر فیلمهایی که به حماسه عاشورا یا آئینهای عزاداری محرم پرداخته اند. سفیری که بر منبر علیه ظلم یزید سخن گفت «سفیر» فیلمی به کارگردانی فریبرز صالح و نویسندگی صالح و کیهان رهگذار، در سال ۱۳۶۱ ساخته شد و در نخستین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. این فیلم، اولین اثر تاریخی پس از انقلاب است که با بودجهای حدود ۱۰ میلیون تومانی لقب پرخرجترین فیلم سینمای ایران در آن دوران را گرفت. فرامرز قریبیان، عزتالله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا، محمدتقی کهنمویی بازیگران فیلم «سفیر» هستند. جالب اینکه در این فیلم هیچ هنرپیشه زنی به کار گرفته نشده است. داستان فیلم از این قرار است که قیس بن مسهر، نامهای از حسین بن علی را برای سلیمان بن صرد به کوفه میبرد، اما در راه توسط مأموران ابن زیاد دستگیر میشود. در زندان شرط میگذارند که اگر علیه حسین بن علی سخنرانی کند، آزاد میشود؛ او میپذیرد، اما بر منبر علیه یزید سخن میگوید و به دستور ابن زیاد کشته میشود. فیلم «پرواز در شب» چهارمین ساخته رسول ملاقلیپور هرچند در دسته فیلمهای دفاع مقدس قرار میگیرد اما با نگاهی زیباییشناسانه در زیرمتن مظلومیت و شجاعت یاران امام حسین (ع) را تداعی میکند. این فیلم داستان گروهی از رزمندگان است که مجبور میشوند در یک کانال پناه بگیرند اما اوج فیلمنامه «پرواز در شب» در سکانس پایانی قرار دارد که مهدی نریمان (فرمانده گردان کمیل) یک تنه برای نجات جان افرادش از تشنگی به خط دشمن زده و همچون حضرت ابوالفضل (ع) تشنه لب به شهادت می رسد. این بخش به عنوان عصاره فیلم تاثیرگذاری غریبی داشته و یاد شهدای کربلا و مظلومیت امام حسین (ع) و یارانش را زنده میکند. فرجالله سلحشور، علی یعقوبزاده، تاجبخش فنائیان، جعفر دهقان، مصطفی لاجوردی، کامران نوروز، اکبر نیکرو و سید جواد هاشمی بازیگران فیلم ملاقلی پور هستند. شاید اغلب مخاطبان با شنیدن نام «شب دهم» یاد سریال تلویزیونی حسن فتحی بیفتند اما جمال شورجه سال ۱۳۶۸ فیلمی با همین عنوان ساخته بود که یکی از مهجورترین آثار کارنامه این فیلمساز است. فیلم، داستان عزیز سحرخیز است که در شب دهم ماه محرم، پس از درگیری خیابانی عزاداران با ماموران ارتش، که برای حمایت از چند آمریکایی مست به خیابان آمدهاند، از مهلکه میگریزد و همسرش را تنها رها میکند. او تا سالها بعد از حرکت خود، احساس پشیمانی و حقارت میکند و موفق نمیشود فرزندش را، که ۱۶ ساله شده، از زیر تاثیر برادر همسرش، نایب که عزاداران شب دهم ماه محرم را رهبری میکرده، خارج کند. پسر او به جبهه جنگ میرود و عزیز به دنبال پسر روانه جبهه جنگ میشود، اما در راه بر اثر موج انفجار دچار فراموشی میشود و پس از بهبودی خود را در موقعیت متفاوتی میبیند. جهانبخش سلطانی، ولی شیراندامی، ملیحه نیکجومند، نسرین خدادوست مقدم، رضا بنفشهخواه، علیرضا اسحاقی، سعید شیشهگر، اسماعیل زنگل کیا، منصور نصیری، حسین خسروی، سید مهرداد ضیایی، علیرضا ودائی، رسول خانی، شهاب هاشمیان و امیرحسین شریفی در این فیلم مقابل دوربین رضا بانکی بازی کردند. ماجرای همراهی سلیب و کلاه خود «سینه سرخ» ساخته پرویز شیخ طادی است که در لایههای پنهان خود به مفاهیم عاشورا و همراهی میان یک مسلمان و مسیحی اشاره دارد. در این فیلم علیار پسری است که در یک جور انتقامگیری خیلی کودکانه و ساده برای ترساندن دوستش غلامحسین باعث میشود اسب او را بیندازد ته دره و بمیرد. بعد از آن او دنبال کسی می گردد که دم مسیحایی داشته باشد و او را دوباره زنده کند. نکته جالب توجه اینکه برخی از ساکنان این روستا مسلمانند و بعضی مسیحی و البته همه به خوبی و خوشی در کنار هم زندگی میکنند. علیار که خود را مسبب مرگ غلامحسین میداند، با کمک دوست مسیحیاش آندره سعی میکند صلیب را به بالین جنازه ببرد تا معجزهای رخ دهد و به همین دلیل سفر اودیسهوار آنها آغاز میشود. مضمون اصلی فیلم، وحدت میان مسلمانان و مسیحیان است که در گفتگوهای علیار و آندره و نیز نمادهایی مثل همراهی کلاهخود و صلیب نمایان میشود. ترکیب این 2 نماد در صحنههایی زیبا، تداعیکننده همراهی اسلام و مسیحیت است. من حقیقت را بر سر نیزه دیدهام فیلم سینمایی «روز واقعه» که در سال ۱۳۷۳ توسط شهرام اسدی با اقتباس از فیلمنامه بهرام بیضایی ساخته شد یکی از آثار ماندگار سینمای دینی ایران به شمار میرود. این فیلم جستجوی معنوی یک مسیحی تازه مسلمان به نام «شبلی» را در شب عروسی اش به تصویر میکشد؛ شبی که صدای «هَل مِن ناصِرٍ یَنصُرُنی» او را از خانه و عروسش رها کرده و به
مهر
مهرمهر