سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - پریا پورارجمند؛ از نخستین روزهایی که انسان کوشید جهان پیرامون خود را روایت کند، مذهب یکی از مهمترین سرچشمههای داستان، اسطوره و نمایش بوده است. بسیاری از آیینهای مذهبی در تمدنهای مختلف، در قالب اجراهای نمایشی شکل گرفتهاند، در واقع، پیش از آنکه تئاتر به عنوان یک هنر مستقل شناخته شود، انسان از نمایش برای بازسازی باورها، روایت زندگی پیامبران، قهرمانان دینی و انتقال مفاهیم معنوی بهره میگرفت. ادبیات نمایشی نیز از این قاعده مستثنی نیست. اگرچه بخش بزرگی از نمایشنامههای جهان به موضوعات اجتماعی، سیاسی، عاشقانه یا فلسفی اختصاص یافتهاند، اما دین و معنویت همواره یکی از مهمترین منابع الهام نمایشنامهنویسان بوده است. در این آثار، مذهب تنها به عنوان یک موضوع تاریخی یا اعتقادی مطرح نمیشود، بلکه بستری برای طرح پرسشهای بنیادین انسان درباره ایمان، عدالت، رستگاری، فداکاری، اخلاق، اختیار و سرنوشت فراهم میآورد. در ایران نیز پیوند میان نمایش و مذهب سابقهای دیرینه دارد. تعزیه و شبیهخوانی به عنوان یکی از اصیلترین گونههای نمایش ایرانی، قرنها بستری برای روایت وقایع مذهبی، بهویژه حماسه عاشورا، بودهاند و تأثیر عمیقی بر ادبیات نمایشی معاصر برجای گذاشتهاند. بسیاری از نمایشنامهنویسان ایرانی، از بهرام بیضایی گرفته تا نویسندگان نسلهای جدید، به شیوههای مختلف به سراغ مضامین دینی رفتهاند؛ گاه با بازخوانی شخصیتهای مقدس و وقایع تاریخی، گاه با روایت زندگی چهرههای مذهبی و گاه با طرح چالشهای اعتقادی انسان معاصر. نمایشنامههای مذهبی تنها به بازگویی رخدادهای تاریخی محدود نمیشوند. برخی از آنها به بررسی نسبت انسان امروز با ایمان میپردازند، برخی مفاهیم اخلاقی و اجتماعی را از منظر دین بررسی میکنند و برخی دیگر با الهام از شخصیتها و رویدادهای دینی، به خلق روایتهایی تازه دست میزنند. از واقعه عاشورا و زندگی امامان شیعه گرفته تا نقش زنان در تاریخ اسلام، انتظار موعود، گفتوگوی ادیان و زندگی شخصیتهای تأثیرگذار مذهبی، همگی موضوعاتی هستند که در آثار نمایشی بازتاب یافتهاند. در ادامه، نگاهی خواهیم داشت به تعدادی از مهمترین نمایشنامهها و آثار نمایشی مذهبی معاصر که هر یک از زاویهای متفاوت به مفاهیم دینی و معنوی پرداختهاند و نشان میدهند که چگونه مذهب همچنان یکی از منابع زنده و تأثیرگذار در ادبیات نمایشی ایران به شمار میرود. مجلس ضربت زدن عرصه نمایشنامهنویسی ایران با نامهایی همچون عبدالحسین نوشین، اکبر رادی، بهمن فرسی، پری صابری و... گره خورده. در این میان، بهرام بیضایی، نویسنده و کارگردان ایرانی، نامی است که جایگاه ویژهای در زمینه نمایشنامهنویسی ایران دارد. نمایشنامههایی از جمله «اژدهاک»، «مترسک در شب، سهرابکشی» و «یزدگر سوم» آثاری است که این هنرمند از خود بهجای گذاشته. اما نمایشنامه«ضربت زدن» اثر دیگری است که در سال ۱۳۷۹ به قلم این هنرمند درآمد و موضوع محوری آن، مذهب است. «مجلس ضربت زدن» از آخرین نمایشنامههای مهم بیضایی در ایران محسوب میشود و از شیوه «نمایش در نمایش» در آن استفاده کرده است. این نمایشنامه در واقع مرثیهای برای حضرت علی (ع) است که در آن گروهی از جوانان قصد دارند تئاتری در باره قتل حضرت علی (ع) توسط ابن ملجم به روی صحنه ببرند. بیضایی در این نمایشنامه، علاوه بر اینکه سعی داشته به مخالفت با کسانی دربیاید که در شخصیت حضرت حضرت علی(ع) دچار توهم شدهاند، با زیرکی اعتراض خود به موضوع ممیزی را بیان میکند و آن را یکی از عواملی که مانع برون رفت جامعه از خفقان می شود تلقی میکند. پری خوانی عشق و سنگ این کتاب شامل سه نمایشنامه با نامهای «پریخوانی عشق و سنگ»، با «صحرا بخوان، بیصدا» و «جریره» است. موضوع اصلی نمایشنامه مظلومیت زنان در طول تاریخ است. این نمایشنامه که در سال ۱۳۹۰، به قلم چیستا یثربی توسط انتشارات سوره مهر منتشر شد، موضوعهایی از جمله زنده بهگور شدن دختران قبل از اسلام، تحمل توهینها و تهمتهای ناروا، به اسارت و بردگی گرفته شدن زن و بیپناهی او، محرومیت از حق و حقوق، و… در دورههای مختلف بیان میشود و در آخر، به مخاطب نشان میدهد که پیامبر اسلام تا چه اندازه به زن و دختر اهمیت میدهند و موجب زنده شدن حقوق دختران و زنان میشوند. شمارش معکوس محوریت موضوع این نمایشنامه درباره اختلاف یک زن و شوهر بر سر اعتقادات متفاوتشان است؛ زن پایبند به اعتقادات است و مرد مدام با سرزنش کردن او عقایدش را زیر سئوال میبرد و همچنین به موضوع بمبگذاری در حرم امام رضا(ع) نیز میپردازد. این کتاب به قلم رسول نقوی نگاشته شده و درسال ۱۳۸۹ توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است. حورا داستان مواجه افرادی از ادیان مختلف با یکدیگر و حضور معنویت در ارتباط آنها، همیشه مهم و حائز اهمیت بوده؛ مانند سلمان فارسی و حضرت محمد(ص) یا نجاشی و جعفر بن ابیطالب. این نمایشنامه نیز داستان زن مسیحی را روایت میکند که به دلیل جور و ستم اعراب جاهلی اقدام به فرار از سرزمین خودش میکند و برای دیدار با حضرت محمد(ص) راهی مکه میشود. این زن در مسیر با مردی به اسم اسماعیل آشنا میشود و داستان، روایت سیر عارفانهای است که این دو مسافر با یکدیگر طی میکنند. خالق «حورا»، بهار مومنی است و این اثر در سال ۱۳۸۸ توسط سوره مهر منتشر شد. این اثر علاوه بر مضمون مذهبی، به گفتوگوی میان ادیان و امکان همزیستی معنوی میان پیروان ادیان مختلف نیز میپردازد. مردی برای همیشه امام موسی صدر، فقیه شیعه ایرانی و مؤسس مجلس اعلای شیعیان لبنان، یکی از شخصیتهای نامی تاریخ است. از فعالتهایش در زمینه ارتقای فرهنگی و محرومیتزدایی شیعیان لبنان گرفته تا داستان مفقود شدنش و روایتهای متفاوتی که از ناپدید شدنش وجود دارد، همگی نام این شخصیت را برای ما یادآورد میشوند. نمایشنامه «مردی برای همیشه»، اثری است که بر اساس زندگی امام موسی صدر به قلم شهرا
ایبنا
ایبناایبنا