ترور حسنعلی منصور یکی از نقاط عطف تحولات سیاسی دهه ۱۳۴۰ ایران بود که بازتابدهنده تنشهای عمیق سیاسی میان دولت وقت و نیروهای مذهبی و سیاسی جامعه بود. باشگاه خبرنگاران جوان - مهدی عراقی میگوید: «نزدیکیهای ساعت ۱۰ بود که ماشین منصور از قسمت شاه آباد وارد میدان بهارستان میشود و به طور عمودی جلوی درب مجلس میایستد، همان درب بزرگ. قبل از اینکه شوفر بیاید پایین، برگردد بیاید این ور درب را باز بکند، خود منصور درب را باز میکند و میآید بیرون... آقای بخارایی هم از قسمت جنوب به طرف شمال داشت میآمد، [منصور] که درب را باز میکند و میآید، به فاصله دو متر بین این دو تا فاصله بوده، گارد محافظ با دو تا ماشین بنز ایستاده بودند، هنوز گارد محافظ پیاده نشده بودند، اسلحه هم لای دفترچه بود، آن دفترچه که دستش بوده، اسلحه هم لای آن بوده، به مجرد اینکه منصور میآید پایین اسلحه را همان جوری که دستش بوده تیر اول را شلیک میکند که میخورد به شکم منصور، منصور که دولا میشود تیر دوم را میزند پس گردنش، تیر سوم را که میخواهد بزند [گارد محافظ میزنند زیر دستش]، اسلحه میپرد بالا. بخارایی را آنجا میگیرند. وقتی میگیرند آقای نیکنژاد از آن ور ماشین شروع میکند به تیراندازی کردن، گارد فرار میکند، آقای بخارایی هم فرار میکند. سربازهایی که دم مجلس بودند صدای تیر را که میشنوند، میآیند بیرون نیکنژاد را میگیرند. نیکنژاد میگوید من نبودم، [او آنجاست] دارد میرود، [و برای فریب آنها وسط میدان را نشان میدهد] آنها بر میگردند میبینند که یکی وسط خیابان دارد فرار میکند، نیکنژاد را ولش میکنند که آن هم میپرد توی تاکسی، نیکنژاد از آن ور میرود. آقای بخارایی هم چون زمین یخبندان و سُر بود، سُر میخورد زمین، چند تا پلیس که عقبش کرده بودند میگیرند او را آنجا و میآورند کلانتری بهارستان.» او جزو گروه ترور حسنعلی منصور بود، محمد بخارایی، مرتضی نیکنژاد، صفار هرندی و صادق امانی پس از این واقعه، بازداشت، محاکمه و به اعدام محکوم شدند. حکم آنها در بامداد روز ۲۶ خرداد سال ۱۳۴۴ به اجرا درآمد. بقیه این تیم یعنی حاج مهدی عراقی، محیالدین انواری و عسگراولادی هم به حبسهای طویلالمدت محکوم شدند. ماجرای این ترور چه بود؟ ترور حسنعلی منصور را میتوان یکی از نقاط عطف تحولات سیاسی دهه ۱۳۴۰ ایران دانست؛ رویدادی که فراتر از یک حادثه امنیتی، بازتابدهنده تنشهای عمیق سیاسی و ایدئولوژیک میان دولت وقت و بخشی از نیروهای مذهبی و سیاسی جامعه بود. حسنعلی منصور، نخستوزیر وقت ایران، در تاریخ ۱ بهمن ۱۳۴۳ در مقابل ساختمان مجلس شورای ملی واقع در میدان بهارستان تهران هدف سوءقصد قرار گرفت. وی چند روز پس از این حادثه، در تاریخ ۶ بهمن ۱۳۴۳، بر اثر شدت جراحات وارده در بیمارستان پارس تهران درگذشت. بر اساس گزارشهای تاریخی، منصور در هنگام ورود به ساختمان مجلس شورای ملی مورد اصابت گلوله قرار گرفت. ضارب اصلی محمد بخارایی، از اعضای هیئتهای مؤتلفه اسلامی، معرفی شده است. وی پس از انجام عملیات بازداشت شد و به همراه چند نفر دیگر که در طراحی و اجرای این اقدام نقش داشتند، تحت پیگرد قضایی قرار گرفت. روند رسیدگی قضایی به این پرونده منجر به صدور احکام اعدام برای برخی از متهمان شد که در خرداد ۱۳۴۴ به اجرا درآمد. کارنامه منصور و زمینه سازی سرنوشت حسنعلی منصور در اردیبهشت ۱۳۰۲ در تهران و در خانوادهای وابسته به دستگاه دیوانی متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس جمشید جم، ایرانشهر و فیروز بهرام گذراند و پس از انصراف از دانشکده فنی، در رشته حقوق و علوم سیاسی دانشآموخته شد. وی از سال ۱۳۲۴ وارد وزارت امور خارجه شد و بهتدریج در مناصب مختلف اداری و سیاسی، از جمله عضویت در هیئت نمایندگی ایران در کنفرانس صلح پاریس، ریاست دفتر وزیر امور خارجه و نخستوزیر، و سپس وزارت کار و فعالیت در وزارت بازرگانی، ایفای نقش کرد. منصور در اواخر دهه ۱۳۳۰ با تأسیس «کانون مترقی» کوشید زمینه حضور یک جریان تکنوکرات و تحصیلکرده را در ساختار سیاسی کشور فراهم کند. این جریان بعدها در قالب «حزب ایران نوین» سازمان یافت و توانست در انتخابات دوره بیستویکم مجلس شورای ملی اکثریت قابلتوجهی به دست آورد. حمایت دربار و همسویی با برنامههای نوسازی مورد نظر حکومت، راه را برای انتصاب منصور به نخستوزیری در اسفند ۱۳۴۲ هموار کرد. کابینه او عمدتاً از نیروهای نزدیک به همین جریان تشکیل شده بود. دولت منصور برنامههایی در حوزه توسعه اقتصادی و صنعتی ارائه داد و بر اجرای طرحهای عمرانی با اتکا به درآمدهای نفتی، جذب وامهای خارجی و گسترش صنایع سنگین تأکید داشت. همکاری با شرکتهای خارجی در ایجاد صنایع پتروشیمی، ماشینسازی و انعقاد قرارداد ذوبآهن از جمله اقدامات این دوره بود. با این حال، افزایش هزینهها، کسری بودجه و رشد قیمت کالاها و خدمات، نارضایتیهایی در جامعه ایجاد کرد و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی قابلتوجهی به همراه داشت. در حوزه سیاست خارجی، روابط ایران با ایالات متحده گسترش یافت و حضور مستشاران نظامی آمریکایی افزایش پیدا کرد. تصویب لایحه کاپیتولاسیون (اعطای مصونیت قضایی به نیروهای آمریکایی) و همچنین دریافت وام ۲۰۰ میلیون دلاری از آمریکا، از مهمترین رویدادهای این دوره بود که واکنشهای گستردهای در میان مخالفان سیاسی و مذهبی برانگیخت. اعتراضات به این لایحه و تحولات مرتبط با تبعید آیتالله خمینی، فضای سیاسی کشور را متشنجتر کرد. شایعات و اختلافات در فضای سیاسی پس از مرگ حسنعلی منصور، امیرعباس هویدا به مقام نخستوزیری منصوب شد. ترور منصور در زمره رخدادهای مهم و بحثبرانگیز تاریخ معاصر ایران قرار دارد و در روایتهای مختلف تاریخی، تفاسیر گوناگونی از انگیزهها، ابعاد و پیامدهای آن ارائه شده است. این واقعه در حافظه سیاسی مخالفان حکومت پهلوی و نیز در تاریخنگاری رسمی پس از آن، جایگاه ویژهای یافته است. تا جایی که عباس امانت د
باشگاه خبرنگاران جوان
باشگاه خبرنگاران جوانباشگاه خبرنگاران جوان