خط سلامت: بسیاری از افراد هنگام استرس، ناراحتی یا خستگی ناخودآگاه به سراغ خوراکی های شیرین مانند شکلات، کیک یا قهوه کاراملی می روند. چند دقیقه بعد احساس بهتری پیدا می کنند و تصور می کنند کارامل استرس را کاهش داده است. اما آیا این احساس آرامش واقعی است یا مغز تنها برای مدت کوتاهی فریب یک پاداش شیرین را می خورد؟ به گزارش خط سلامت پژوهش های علوم اعصاب نشان می دهد پاسخ پیچیده تر از آن چیزی است که تصور می کنیم؛ کارامل می تواند برای چند دقیقه مدار پاداش مغز را فعال کند، اما مصرف مداوم آن ممکن است نتیجه ای کاملاً معکوس بر سلامت روان و عملکرد مغز داشته باشد. چرا مغز در شرایط استرس هوس شیرینی می کند؟ وقتی فرد تحت استرس قرار می گیرد، محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA Axis) فعال شده و ترشح هورمون کورتیزول افزایش می یابد. کورتیزول علاوه بر آماده کردن بدن برای مقابله با استرس، اشتها را افزایش می دهد؛ به ویژه میل به غذاهای پرانرژی، چرب و شیرین را زیاد می کند. از دیدگاه تکاملی، این واکنش منطقی است؛ زیرا مغز در شرایط تهدید به دنبال منبعی سریع برای تأمین انرژی می گردد. قند موجود در کارامل به سرعت جذب می شود و گلوکز خون را بالا می برد. این افزایش گلوکز برای مدت کوتاهی انرژی بیشتری در اختیار سلول های مغزی قرار می دهد و هم زمان سیستم پاداش مغز را فعال می کند. به همین دلیل بسیاری از افراد پس از خوردن یک شیرینی احساس آرامش یا لذت می کنند، اما این احساس معمولاً کوتاه مدت است و به معنای کاهش علت اصلی استرس نیست. کارامل چگونه مدار پاداش مغز را فعال می کند؟ کارامل عمدتاً از شکر حرارت دیده تشکیل شده است. پس از مصرف، قند آن به گلوکز و فروکتوز تجزیه می شود. گلوکز باعث تحریک نورون های ناحیه هسته اکومبنس (Nucleus Accumbens) و ناحیه تگمنتوم شکمی (VTA) می شود؛ دو بخشی که در مدار پاداش مغز نقش اساسی دارند. فعال شدن این مدار باعث افزایش آزادسازی دوپامین می شود. دوپامین انتقال دهنده عصبی مرتبط با انگیزه، لذت و یادگیری است. نکته مهم این است که دوپامین الزاماً احساس شادی ایجاد نمی کند، بلکه مغز را تشویق می کند همان رفتار را دوباره تکرار کند. به همین دلیل است که بسیاری از افراد هنگام اضطراب یا ناراحتی به سراغ خوراکی های شیرین می روند. این رفتار بیشتر یک چرخه پاداش است . آیا کارامل واقعاً استرس را کاهش می دهد؟ برخلاف باور عمومی، تاکنون هیچ کارآزمایی بالینی باکیفیتی نشان نداده است خود کارامل دارای اثر ضداضطراب یا ضدافسردگی باشد. آنچه مشاهده می شود، یک احساس خوشایند موقتی ناشی از فعال شدن مدار پاداش مغز است. در واقع، اگر فرد برای مدیریت هیجان های منفی دائماً به شیرینی متکی شود، مغز به تدریج به این الگو عادت می کند. در نتیجه، برای رسیدن به همان احساس رضایت ممکن است به مقادیر بیشتری قند نیاز داشته باشد. این چرخه می تواند به پرخوری هیجانی، افزایش وزن و حتی بدتر شدن خلق در درازمدت منجر شود. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان داده اند مصرف زیاد قندهای افزوده با افزایش خطر افسردگی، اختلالات متابولیک و کاهش کیفیت زندگی ارتباط دارد، هرچند این مطالعات رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات نمی کنند. آیا کارامل برای مغز خاصیت محافظتی دارد؟ برخی افراد تصور میکنند چون کارامل در اثر حرارت دادن شکر تولید می شود و مقدار اندکی ترکیبات آنتی اکسیدانی حاصل از واکنش های قهوه ای شدن ایجاد می کند، برای مغز نیز مفید است. اما شواهد علمی از این ادعا حمایت نمی کنند. در حال حاضر هیچ مطالعه انسانی معتبر نشان نداده است مصرف کارامل بتواند حافظه را تقویت کند، خطر آلزایمر را کاهش دهد یا از سلول های عصبی محافظت کند. هرگونه اثر آنتی اکسیدانی کارامل در مقایسه با مواد غذایی غنی از پلیفنول ها مانند انواع توت ها، کاکائوی خالص یا چای سبز ناچیز است و ارزش درمانی اثبات شده ای ندارد. مصرف زیاد کارامل چه اثری بر سلامت روان دارد؟ وقتی دریافت قندهای افزوده برای مدت طولانی بالا باشد، احتمال افزایش التهاب مزمن، مقاومت به انسولین، اختلال در تنظیم دوپامین و تغییر ترکیب میکروبیوم روده بیشتر می شود. این تغییرات در مطالعات مختلف با افزایش خطر افسردگی، افت شناختی و بیماری های متابولیک همراه بوده اند. به همین دلیل متخصصان تغذیه و سلامت روان توصیه می کنند اگرچه مصرف گهگاهی کارامل مشکلی ایجاد نمی کند، اما نباید به ابزاری برای کنترل استرس یا بهبود خلق تبدیل شود. چه مقدار کارامل یا قند افزوده مجاز است؟ برای کارامل بطور اختصاصی هیچ مقدار مصرف روزانه ای در مطالعات یا راهنماهای علمی تعیین نشده است. دلیل آن این است که کارامل جزو قندهای افزوده (Added Sugars) محسوب می شود و توصیه ها بر اساس مجموع قندهای افزوده روزانه ، نه یک ماده غذایی خاص ارائه می شوند. بر اساس راهنمای سازمان جهانی بهداشت (WHO) مجموع قندهای آزاد باید کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشد. برای کسب منافع بیشتر، بهتر است به کمتر از ۵ درصد انرژی روزانه ؛ یعنی برای یک فرد با رژیم ۲۰۰۰ کیلوکالری، حدود ۲۵ گرم قند آزاد در روز (حدود ۶ قاشق چایخوری) کاهش یابد. بر اساس اعلام انجمن قلب آمریکا (AHA) زنان حداکثر ۲۵ گرم قند افزوده در روز (حدود ۶ قاشق چایخوری)،مردان حداکثر ۳۶ گرم قند افزوده در روز (حدود ۹ قاشق چایخوری)، کودکان ۲ تا ۱۸ سال کمتر از ۲۵ گرم قند افزوده در روز و کودکان زیر ۲ سال مصرف قند افزوده توصیه نمی شود. نکته آخر کارامل می تواند برای چند دقیقه احساس خوشایندی ایجاد کند، زیرا قند موجود در آن مدار پاداش مغز را فعال و ترشح دوپامین را افزایش می دهد، اما این اثر به معنای کاهش واقعی استرس نیست و بیشتر یک پاسخ عصبی کوتاه مدت محسوب می شود. تاکنون هیچ شواهد علمی معتبری نشان نداده است کارامل به تنهایی از مغز محافظت کند یا در درمان اضطراب و افسردگی نقش داشته باشد. در مقابل، مصرف مداوم و بیش از حد
خط سلامت