بقایای جادهای که هخامنشیان و احتمالا ساسانیان از آن برای اتصال مراکز حکومتی شمال به جنوب پارس میگذراندند، هنوز در دامنههای کوه پهن، مشرف به تنگ ابوالحیات در شهرستان کوهچنار فارس، خودنمایی میکند؛ این اثر که در سال ۱۳۹۵ طی یک پژوهش باستانشناسی شناسایی شد، امروز در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده، اما در معرض آسیبهای جدی قرار دارد. فارس مرکز بزرگترین امپراتوریهای دنیای باستان یعنی هخامنشیان و ساسانیان بوده و از این رو بقایای بسیاری از این دوران تاریخی در شمال تا جنوب استان برجای مانده است. به گزارش ایرنا، میراث هخامنشی بیشتر در نقاط مرکزی فارس از جمله مرودشت، پاسارگاد و ارسنجان، و آثار برجایمانده از ساسانیان در ایزدخواست، داراب، فراشبند، سروستان، کازرون، فیروزآباد و دیگر نقاط فارس در فهرست میراث ملی و جهانی ثبت شدهاند. راه شاهی، شاهراهی بوده که مراکز حکومتی شمال و مرکزی را به جنوب پارس و حتی استانهای پیرامونی متصل میکرده است. طی بررسی باستانشناسی، جاده شاهی هخامنشی، به شکل جاده سنگفرش در دامنه کوه پهن مشرف به تنگ بوالحیات شناسایی شده است؛ با وجود نزدیکی این منطقه به شهر باستانی بیشاپور، این جاده تا سال ۱۳۹۵ ناشناس باقی مانده بود. با توجه به اینکه شبکه ارتباطی مراکز مهم دوره هخامنشی و ساسانی نظیر تختجمشید و پاسارگاد و نیز شهر باستانی استخر در شمال این جاده و مراکز مهمی در جنوب آن نظیر کاخهای منطقه بوشهر و شهرهای ساسانی مثل بیشاپور قرار دارند، اهمیت این راه آشکار میشود. بقایایی که از این راه شاهی شناسایی شده، امروز در دهستان ابوالحیات، بخش کوهمره نودان، شهرستان کوهچنار واقع شده و پاییندست جاده آسفالت تنگ بوالحیات به دشت ارژن و شیراز، نزدیک راهدارخانه کوه پهن قرار دارد. به همین دلیل نیز این میراث باستانی با نام «راه شاهی کوه پهن» در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر در سال ۱۳۹۵ و طی طرح پژوهشی «بررسی راه شاهی هخامنشی شوش-تختجمشید» که در چارچوب برنامههای پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی و پژوهشکده باستانشناسی انجام شد، شناسایی و معرفی شد. اگرچه این اثر هنوز به طور دقیق مورد پژوهش قرار نگرفته، اما تحقیقات مقدماتی حاکی از تعلق آن به دوره هخامنشی است. در میانه تنگ بوالحیات، کموبیش مقابل کل دربک و تنگ گاکشک، نزدیک جایی که امروزه راهدارخانه کوه پهن قرار دارد، بقایای جادهای باستانی وجود دارد؛ جاده تقریبا در راستای جنوبشرقی-شمالغربی ایجاد شده و امکان رفتوآمد آسان مسافرانی که از دشت ارژن قصد گذر از تنگ بوالحیات داشتهاند را فراهم میکرده است. بقایای حدود سه هزار متر مربع (نزدیک به ۱.۵ کیلومتر) از این راه باستانی قابل مشاهده است؛ جاده در کمر کوه به سمت کف درّه (تقریبا با جهت جنوبشرقی-شمالغربی) با شیب و جهتی مایل پیش میرود و بخشهایی از آن نیز پلکانی شده است. براساس بررسیهای باستانشناسی، برای ساخت این راه، نخست تعداد زیادی لاشهسنگ را برای زیرسازی در مسیر جاده انباشتهاند و سپس سطح آن را با توجه به سنگهای اطراف مفروش کردهاند؛ هرجا سنگها کوچک بوده (حدود ۱۰×۱۰، ۲۰×۱۰، و ۳۰×۲۰ سانتیمتر)، سطح جاده نیز ظریفتر شده است. علاوه بر این، در برخی قسمتها در سطح کوه سنگهای تخت بزرگ دیده میشود؛ در همانجا برای فرش کردن سطح جاده از همان تختهسنگهای تخت استفاده شده که به سطح جاده حالتی کاملا مسطح داده است؛ ابعاد این سنگها گاه تا ۱۲۰×۸۰ سانتیمتر، ۱۰۰×۹۰ سانتیمتر، و ۸۰×۵۰ سانتیمتر نیز میرسد. پهنای جاده کموبیش ۲ متر است و با توجه به شیب کوه هر یک متر یا پنج متر یک پله به ارتفاع ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر ایجاد شده است؛ آثار فرسایش بر اثر رفتوآمد بر سطح سنگهای جاده آشکارا دیده میشود و سمت بیرونی جاده که رو به دره است جانپناه داشته که در بسیاری جاها تخریب شده و از میان رفته است؛ با این حال، در چند جا باقی مانده و نشان میدهد که پهنا و بلندایی حدود ۵۰ سانتیمتر داشته و غالبا با تختهسنگهای بزرگ ایجاد شده بوده است. این جاده با توجه به شیب کوه طراحی، مهندسی و ساخته شده و کموبیش در هر یک متر یا پنج متر پلهای به ارتفاع ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر تعبیه شده تا شیب جاده را تنظیم کند و این امر باعث شده که راهپیمایی در جاده با سبکی و آسایش همراه باشد. جاده شاهی جنوب فارس از سال ۱۳۹۵ کشف شده و هنوز حریم اثر به طور کامل مشخص نشده است؛ با احداث جادهای در تنگ بوالحیات، قسمتهایی از اثر آسیب دیده و بیم آن میرود که کل جاده سنگفرش آسیب جدی ببیند. شهرستان کوهچنار در همسایگی کازرون و در ۲۶۰ کیلومتری جنوبغرب شیراز واقع شده است.
عصر ایران
عصر ایرانعصر ایران