در پاسخ به فرضیه گروهی که تعزیه را محصولی فرهنگی از دوران صفوی و اوج رواج تشیع در ایران میدانند، بزرگانی چون احسان یارشاطر به پاسخ برخاستهاند... محمد جمشیدیان، دکتری معماری منظر|خبرآنلاین: آنچه به عنوان مصداق بارز سوگ در روزگار ما و از گذشتگان باقیمانده است، آیینی است که آن را با نام تعزیه میشناسیم. تعزیه برگرفته از کلمه عزا و تغییر فرم یافته تعزیت، رسمیترین و ریشهدارترین آیینی است که به یک سوگ همهگیر میپردازد. عظمت و عمق اثرگذاری این آیین تا آنجاست که مخاطب را فارغ از محتوا به خود جذب میکند. فرضیه یا نگاه اولیه به موضوع نسبت سوگ با معماری چنین بود که اگر در محلی باید به دنبال این نسبت باشیم، این مکان در بارزترین شکل خود باید جایی باشد که در آن تعزیه برگزار میشود. چرا تعزیه؟ ریشه سوگ تعزیه را میتوان از دیرینهشناسی و پیشینهپژوهی در باب این سنت و آیین هنری یافت. ریشهای که در میان نظریات مختلف میتوان عمیقترین و منطقیترین آن را در اعماق سنت سوگواری پیش از اسلام جست. اگر امروز تعزیه را با سوگ شهادت امام حسین (ع) و یارانش و گاه دیگر بزرگان مذهب شیعه میشناسیم، باید بدانیم که این سنت غنی نمایشی و آیین پرمغز سوگواری ریشه در اسطورهها و تاریخ ایران باستان دارد. در پاسخ به فرضیه گروهی که تعزیه را محصولی فرهنگی از دوران صفوی و اوج رواج تشیع در ایران میدانند، بزرگانی چون احسان یارشاطر به پاسخ برخاستهاند. او در مقاله تعزیه و آیینهای سوگواری در ایران قبل از اسلام چنین مینویسد: «شبیهخوانی یا بازنمایی مصیبت و شهادت، مرحله جداگانهای از هنر نمایشی را در ادبیات ایران تشکیل میدهند. درام تنها راه بیان ادبی ایران ماقبل کنونی نبود، و بنابراین تصریح اینکه شکل بینظیری از نمایش مذهبی منظوم بیهیچ زمینه قبلی و ثمرهای، طی دوره صفوی یا بعد از آن به وجود آمده، بس مغرضانه است.» (عاشورپور، ۱۳۸۹: ۲۹). مشهورترین روایت در ریشهیابی این آیین به آیین سوگ سیاوش یا همان سووشون اشاره دارد. گروهی شیوه عزاداری و برگزاری مراسم تعزیه را به قرینههای مختلف محصول تحول محتوایی همان آیین سوگ سیاوش میدانند. مشهورترین روایت در ریشهیابی این آیین به آیین سوگ سیاوش یا همان سووشون اشاره دارد. گروهی شیوه عزاداری و برگزاری مراسم تعزیه را به قرینههای مختلف محصول تحول محتوایی همان آیین سوگ سیاوش میدانند. چنانچه پس از کشته شدن سیاوش به دستور افراسیاب پادشاه توران، مردم در کوی و برزن به عزاداری میپرداختند. مراسمی که در آن افراد بهمانند شبیههای تعزیه در نقش افراد نیک و بد، داستان سیاووش را روایت میکنند نیز از آن دوران نقل شده که بیشترین ارجاعات تاریخی تعزیه را به خود اختصاص میدهد. همچنین گروهی تعزیه را در ادامه قدیمیترین متن پهلوی فارسی به نام «یادگار زریران» میدانند که آن هم داستانی حماسی تراژیک و داستان نبردهایی مذهبی است. نام این داستان از اسم برادر گشتاسب به نام زریر گرفته شده است که مشوق شاه ایران برای سلسله جنگهایی بین ایران و توران بوده است. هر دو روایت و ذکر هر دو پیشینه بر مبنای شباهتها و قرینههایی فرمی یا محتوایی است که این دو فرضیه را متقنتر از دو روایت دیگر میسازد؛ روایاتی که این آیین را برگرفته از آدابورسوم مردم بینالنهرین یا تولدیافته در دوران حکومت شیعی صفوی میداند. بدین ترتیب میتوان تعزیه امروزی را امری در تداوم تاریخی از اصیلترین و قدیمیترین آیینهای سوگواری دانست. حال با یافتن نسبت آن با فضا و معماری میتوان به این سؤال پاسخ داد که نمونهای مهم از نسبت بین سوگ و معماری در ایرانزمین چگونه است؟ جای تعزیه؟ امروزه معروفترین محلی که برای اجرای تعزیه میشناسیم یا اولین محلی که برای اجرای تعزیه به ذهن میرسد، تکیه یا حسینیه است. اما اجرای تعزیه در بسیاری از شهرها و روستاها در فضاهای باز یا نمونههایی از تعزیه که قابلاجرا در فضای بسته نیست، ما را به تحقیق بیشتری در این مورد وامیدارد. مرور شفاهی و تصویری یا مکتوب فضاهایی که تعزیه در آنها برگزار میشده یا میشود، حکایت از مطلبی دیگر درباره مکان برگزاری تعزیه دارد. به عنوان مثال در کتاب «تعزیه و تعزیهخوانی» که ضمن بررسی کلی موضوع تعزیه، به تعزیه در شهر شیراز میپردازد میخوانیم: «در هر یک از شهرها و آبادیهای ایران، محلهای ویژه برای تعزیهخوانی وجود داشته است. مثل تکیه دولت و سایر تکایایی که در تهران بوده و قبلاً بدان اشاره شد، یا تعزیهخوانی در میدانهای تبریز و اصفهان و یا در اردبیل و گیلان. ولی چون... راجع به محلهای تعزیهخوانی شیراز نیز هیچ کجا سخنی به میان نیامده است، بیمناسبت نمیداند از محلهایی که در شیراز برای تعزیهخوانی مورداستفاده قرار میدادند، نام ببریم: قهوهخانه بازار مرغ حسینیه مشیر مسجد وکیل صحن حرم شاهچراغ صحن امامزاده زنجیری روی بام علمدارها عمارت کلاهفرنگی میدان پای خاتون ارگ و میدان جلوی ارگ تکیه تعزیهخوانی لقاءالله» (همایونی، ۱۳۵۳: ۸۲) این مشت نمونه خروار از مکانهایی است که در شهری مانند شیراز برای اجرای تعزیه مورداستفاده قرار میگرفته است. یا در جایی دیگر درباره اجرای تعزیه در شهرهای گیلان میخوانیم: «مرز زمانی و مکانی در آن وجود ندارد، میتواند در هر زمان، مکان و با هر تعداد تماشاگر با بازه زمانی که در دست اجراکنندگان و مخاطبان است، اجرا شود. مانند شمال ایران (گیلان) که مکان مشخصی برای اجرای تعزیه وجود ندارد. هر تعزیه به چند قسمت تقسیم میشود و هر قسمت در یک تکیه اجرا میشود. درنتیجه مخاطبان به همراه اجراکنندگان حرکت کرده و به تکیه بعدی میروند تا ادامه را ببینند.» (میرشکرایی، :۱۳۸۸، ۶۴). تکیه پرکاربردترین واژه درباره محل تعزیه است. در «فرهنگ آنندراج» ذیل واژه تکیه آمده است: «خورنگاه و خورنگه به معنی پیشگاه و ایوان که جای آفتابخور باشد و خورنق معرب خورنه و خورنگه است. چه ملوک فارس در بارگاه و پیشگاه و ایوان، در براب
خبرآنلاین
خبرآنلاینخبرآنلاین