هر واقعه سیاسی مستلزم نمادی است که آن واقعه را در دل تاریخ جاودانه کند؛ نمادی که آنقدر موجز و تأثیرگذار باشد که بتوان آن را در سطحی گسترده تکثیر کرد و به واسطه همین ایجاز، در حافظه جمعی افراد بسیاری ثبت و ضبط کرد. رویداد۲۴ | مازیار وکیلی- یوسف اباذری روزی در گردهمایی هواداران میرحسین موسوی گفته بود دستها مهمترین و سیاسیترین اعضای بدن هر انسانی هستند، چراکه هرگونه استفاده از آنها میتواند معنای سیاسی مشخصی بسازد. بعد از شهادت آیتالله خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در جنگ ایران و اسرائیل، مشت گرهکرده خیلی زود به نماد مقاومت تبدیل شد. انتخاب این نماد بی دلیل نبود. ماجرای مشت گرهکرده به نخستین پیام رهبر جدید و جانشین ایشان، آیتالله سیدمجتبی خامنهای، بازمیگردد که در بخشی از آن گفته بود: «من این توفیق را داشتم که پیکر ایشان را بعد از شهادت زیارت کنم؛ آنچه دیدم کوهی از صلابت بود و شنیدم که مشت دست سالمش را گره کرده بود.» حالا همزمان با مراسم تشییع رهبری، این تصویر به نماد مراسم تبدیل شد و مجسمهای از یک مشت گرهکرده در میدان انقلاب نصب شد. اما سابقه مشت گرهکرده در تاریخ سیاسی جهان به سالهای دور بازمیگردد. این تصویر ساده و موجز در جنبشهای سیاسی مختلف بارها استفاده شده و منحصر به حادثه جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا نیست. تاریخچه مشت گرهکرده بهعنوان یک نماد سیاسی به چه زمانی بازمیگردد؟ ریشه دقیق و تاریخی استفاده از مشت گرهکرده بهعنوان یک نماد سیاسی، مشخص نیست. برخی مورخان ریشه آن در جنبشهای کارگری و آنارشیستی دهه ۱۹۱۰ را تأیید کردهاند. ویلیام «بیگ بیل» هیوود، از اعضای بنیانگذار سازمان «کارگران صنعتی جهان»، در جریان سخنرانی خود در اعتصاب کارگران ابریشمبافی پترسون در سال ۱۹۱۳، از استعاره «مشت» بهعنوان چیزی فراتر از مجموع اجزای آن استفاده کرد. جان رید، روزنامهنگار و فعال سوسیالیست، نقل کرده است که توصیف مشابهی را از یکی از شرکتکنندگان در آن اعتصاب شنیده است. تصویری از یک مشت بزرگ و برافراشته که از میان جمعیتی از کارگران اعتصابی سر برآورده بود، برای تبلیغ یک اعتصاب سراسری در بوداپست در سال ۱۹۱۲ به کار گرفته شد. در ایالات متحده نیز مجله «مادر زمین» (Mother Earth) در سال ۱۹۱۴ مشت گرهکرده را «نمادی از انقلاب اجتماعی» توصیف کرد. نخستین شواهد ثبتشده از استفاده از نماد مشت گرهکرده بعدها توسط حزب کمونیست آلمان ارائه شد و این تصویر به نمادی برای مبارزان ضدفاشیست تبدیل شد. در برابر این نماد بود که فاشیستهای آلمانی سلام معروف خود را با الهام از روم باستان ابداع کردند. در سال ۱۹۳۶ نیز این نماد در آمریکا و در نخستین روز ماه مه، که مصادف با روز جهانی کارگر است، استفاده شد. اما مهمترین کاربرد سیاسی این نماد در جریان جنگ داخلی اسپانیا بود؛ جایی که مشت گرهکرده بهعنوان نوعی سلام از سوی جناح جمهوریخواه و برای مبارزات ضدفاشیستی استفاده شد. دقیقاً از همینجا بود که مشت گرهکرده به یک نماد سیاسی مشخص در میان گروههای چپگرا تبدیل شد؛ گروههایی که از آن برای مبارزه علیه امپریالیسم و سرمایهداری استفاده میکردند. این نماد گرافیکی در سال ۱۹۴۸ توسط Taller de Gráfica Popular، یک چاپخانه در مکزیک که از هنر برای پیشبرد اهداف اجتماعی و انقلابی استفاده میکرد، رواج یافت. استفاده از آن در دهه ۱۹۶۰، پس از آنکه هنرمند و فعال سیاسی، فرانک چیسیورکا، نسخه سادهشدهای از آن را برای کمیته هماهنگی دانشجویی بدون خشونت طراحی کرد، در سراسر ایالات متحده گسترش یافت. این نسخه متعاقباً توسط «دانشجویان برای یک جامعه دموکراتیک» و جنبش قدرت سیاه مورد استفاده قرار گرفت. در المپیک ۱۹۶۸، تامی اسمیت و جان کارلوس هنگام اهدای مدال در بازیهای المپیک تابستانی، با بالا بردن مشتهای دستکشپوش خود، به تبعیض نژادی علیه سیاهپوستان در آمریکا اعتراض کردند. این تصویر به یکی از ماندگارترین نمادهای سیاسی قرن بیستم تبدیل شد. اما استفاده مهم و نمادین دیگری از این المان در شورش انقلابی مه ۱۹۶۸ فرانسه اتفاق افتاد؛ مانند طرح «La Lutte continue» که دودکش کارخانهای را به شکل مشت گرهکرده نشان میدهد. نماد مشت گرهکرده در آفریقای جنوبی نیز بهعنوان عنصری علیه نژادپرستی استفاده شد و روی تابوت استیو بیکو، فعال ضدآپارتاید، نقش بسته بود. حتی فمینیستهای رادیکال، مانند رابین مورگان، از طرح مشت گرهکرده در میان نماد ونوس برای اعتراض به برگزاری مسابقات دختر شایسته آمریکا استفاده کردند. تا اینجا ظاهراً مشخص است که نماد مشت گرهکرده با گروههای چپگرا پیوند خورده است. اما در دهه ۱۹۸۰ و در کشور لهستان، گروه کارگری «همبستگی» به رهبری لخ والسا نیز از آن علیه حکومت کمونیستی ـ نظامی وقت لهستان استفاده کرد. این استفاده راستگرایانه بعدها توسط «اُتپور»، جنبشی دانشجویی و دموکراسیخواه در صربستان، نیز تکرار شد. مشت گرهکرده به لحاظ سیاسی چه معانی دارد؟ مشت گرهکرده معانی سیاسی متعددی دارد، اما پیش از پرداختن به معنای سیاسی این نماد، بهتر است به دلایل ماندگاری آن بپردازیم. یکی از دلایل ماندگاری این نماد سیاسی، سادگی آن است. این نمادی است که بدون نیاز به زبان، پیام خود را منتقل میکند. هرکس، صرفنظر از زبان یا فرهنگ، میتواند از مشت گرهکرده مفاهیمی مانند قدرت، اتحاد و مقاومت را برداشت کند. همین موضوع باعث شده است که در یک قرن اخیر، جنبشهای مختلفی با ایدههای گاه متضاد از این نماد استفاده کنند. به همین دلیل است که امروزه بسیاری از گروههای سیاسی خارج از جریان اصلی، فارغ از ایدئولوژی خود، از آن بهعنوان نمادی برای مبارزه با سیاستمداران جریان رسمی استفاده میکنند. در باب معانی سیاسی مشت گرهکرده میتوان آن را در برابر نماد دست باز قرار داد. نماد دست باز معمولاً برای صلح، شفافیت، استقبال یا عدم تهدید استفاده میشود، در حالی که مشت گرهکرده نمادی از اراده، مقاومت، قدرت و ات
رویداد ۲۴
رویداد ۲۴رویداد ۲۴