روانشناسان سالهاست از مفهومی به نام «سهگانه تاریک شخصیت» (Dark Triad) صحبت میکنند؛ مجموعهای از سه ویژگی شخصیتی شامل روانپریشی، خودشیفتگی و ماکیاولیسم که با رفتارهای آسیبزننده و ضد اجتماعی ارتباط دارند. به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ اما پژوهشهای جدید نشان میدهد ماجرا به همین سه ویژگی ختم نمیشود. ویژگیهایی مانند خودخواهی، سادیسم، کینهتوزی و احساس استحقاق نیز بخشی از این طیف هستند و به گفته دانشمندان، همه آنها از یک عامل مشترک و بنیادی سرچشمه میگیرند؛ عاملی که آن را «عامل تاریک شخصیت» یا D نامیدهاند. عامل D چیست؟ در مطالعهای که سال ۲۰۱۸ توسط پژوهشگرانی از آلمان و دانمارک انجام شد، دانشمندان تلاش کردند ریشه مشترک تمام ویژگیهای تاریک شخصیت را شناسایی کنند. نتیجه این پژوهش معرفی مفهومی به نام عامل D (Dark Factor of Personality) بود. این ایده از مفهومی قدیمی در روانشناسی الهام گرفته شده است؛ همان «عامل g» یا هوش عمومی که بیش از یک قرن پیش توسط چارلز اسپیرمن مطرح شد. او دریافت افرادی که در یک آزمون هوش عملکرد خوبی دارند، معمولاً در سایر آزمونهای شناختی نیز موفق هستند. پژوهشگران معتقدند همانطور که هوش یک عامل کلی دارد، ویژگیهای تاریک شخصیت نیز یک هسته مشترک دارند که میتواند منشأ رفتارهای مختلف باشد. به گفته اینگو زتلر، روانشناس دانشگاه کپنهاگ: «جنبههای تاریک شخصیت انسان نیز یک مخرج مشترک دارند. به همین دلیل، همانطور که میتوان هوش را با یک عامل کلی توصیف کرد، ویژگیهای تاریک شخصیت نیز بازتاب یک گرایش بنیادی واحد هستند.» دانشمندان چگونه این عامل را شناسایی کردند؟ پژوهشگران در چهار مطالعه جداگانه با مشارکت بیش از ۲۵۰۰ نفر، میزان ۹ ویژگی شخصیتی تاریک را بررسی کردند. این ویژگیها عبارت بودند از: * خودخواهی * ماکیاولیسم * گسست اخلاقی * خودشیفتگی * احساس استحقاق * روانپریشی * سادیسم * منفعتطلبی * کینهتوزی شرکتکنندگان باید میزان موافقت یا مخالفت خود را با جملاتی مانند اینها اعلام میکردند: * «میدانم فرد خاصی هستم، چون همه این را به من میگویند.» * «برای رسیدن به خواستهام هر حرفی لازم باشد میزنم.» * «بدون دور زدن قوانین، پیشرفت کردن سخت است.» * «آزار دادن دیگران برایم هیجانانگیز است.» پس از تحلیل آماری پاسخها، پژوهشگران دریافتند که اگرچه این ویژگیها با یکدیگر تفاوت دارند، اما همگی تا حدی با یک عامل مشترک یعنی عامل D همپوشانی دارند. به گفته زتلر، در یک فرد ممکن است این عامل بیشتر به شکل خودشیفتگی، روانپریشی یا ترکیبی از چند ویژگی تاریک ظاهر شود، اما در نهایت همگی از یک گرایش شخصیتی واحد ناشی میشوند. عامل D چه چیزی را نشان میدهد؟ وجود عامل D به این معنا نیست که همه افراد رفتار یکسانی دارند، بلکه نشان میدهد یک فرد تا چه اندازه مستعد انجام رفتارهای آسیبزننده، فریبکارانه یا ضد اجتماعی است. به بیان دیگر، هرچه امتیاز فرد در عامل D بالاتر باشد، احتمال بروز رفتارهایی مانند دروغگویی، سوءاستفاده از دیگران، قانونشکنی یا بیتوجهی به آسیب رساندن به دیگران بیشتر خواهد بود. حتی پژوهشگران یک آزمون آنلاین نیز طراحی کردهاند که افراد میتوانند با پاسخ دادن به یک پرسشنامه، میزان عامل D خود را ارزیابی کنند. این ویژگی بسیار پایدارتر از آن چیزی است که تصور میشد پس از معرفی عامل D، پژوهشگران نزدیک به یک دهه به بررسی آن ادامه دادند و نتایج تحقیقات بعدی، تصویر نگرانکنندهتری ارائه کرد. در مطالعهای که سال ۲۰۲۱ روی بیش از ۱۲۰۰ بزرگسال و طی چهار سال انجام شد، مشخص شد عامل D پایدارترین ویژگی شخصیتی در میان تمام صفات تاریک است؛ حتی پایدارتر از خودشیفتگی یا روانپریشی. به گفته پژوهشگران، هر آنچه عامل D اندازهگیری میکند، بخشی عمیق و ریشهدار از شخصیت انسان است. افراد با عامل D بالا چه شغلهایی را انتخاب میکنند؟ پژوهش دیگری که امسال روی بیش از ۸ هزار نفر در آلمان، آمریکا و دانمارک انجام شد، نشان داد افرادی که امتیاز بالایی در عامل D دارند، بهطور قابل توجهی کمتر به سراغ مشاغل اجتماعی مانند معلمی، پرستاری یا رواندرمانی میروند و حتی علاقه کمتری به این حرفهها دارند. به نظر میرسد افرادی که ویژگیهای تاریکتری دارند، بهطور طبیعی از مشاغلی که نیازمند همدلی و مراقبت از دیگران هستند فاصله میگیرند. آیا جامعه هم میتواند بر تاریکی شخصیت تأثیر بگذارد؟ یکی از جالبترین یافتهها مربوط به پژوهشی است که سال ۲۰۲۵ در نشریه PNAS منتشر شد. این مطالعه نشان داد عامل D فقط بین افراد متفاوت نیست، بلکه بین جوامع نیز تفاوت دارد. کشورها و ایالتهایی که شرایط اجتماعی ناسالمتر و سمیتری دارند، به طور میانگین امتیاز بالاتری در شاخصهای شخصیت تاریک کسب کردند. این یافته نشان میدهد اگرچه عامل D یک ویژگی نسبتاً پایدار شخصیتی است، اما محیط اجتماعی نیز میتواند بر میزان بروز آن تأثیر بگذارد. چرا شناخت عامل D اهمیت دارد؟ پژوهشگران معتقدند شناخت این عامل میتواند در آینده به پیشرفت روانشناسی و درمان اختلالات رفتاری کمک کند و درک بهتری از رفتارهای مخرب انسان به دست دهد. به گفته زتلر، این دانش میتواند در مواردی مانند خشونت شدید، قانونشکنی، دروغگویی یا فریبکاری در محیطهای کاری و اجتماعی کاربرد داشته باشد. او میگوید: «شناخت میزان عامل D فرد میتواند به ارزیابی احتمال تکرار جرم یا انجام رفتارهای آسیبزننده در آینده کمک کند.»
انتخاب
انتخابانتخاب