لیست تجهیزات حفاظت در برابر اشعه ایکس برای مراکز تصویربرداری؛ آشنایی با الزامات قانونی، شیلدهای سربی، لباسهای محافظ و سیستمهای دوزیمتری جهت ایمنی کادر درمان. تجهیزات حفاظت در برابر اشعه برای هر مرکزی که با پرتو ایکس کار می کند، شرط قانونی دریافت پروانه است. پرتو ایکس هنگام عبور از بدن، بخشی از انرژی خود را به بافت زنده منتقل می کند. این انرژی در سلول باقی می ماند و دوز دریافتی هر سال روی سال قبل انباشته می شود. کارمندی که ده سال بدون محافظ در اتاق رادیولوژی کار کرده، رقم پرتوگیری نگران کننده ای در بدن خود دارد. سازمان انرژی ایران برای صدور مجوز کار با پرتو، فهرست مشخصی از الزامات تعیین کرده است. اما میان این اقلام، کدام یک واجب تر است؟ در این مقاله، تک تک اقلام حفاظت در برابر اشعه را با مشخصات و کاربرد توضیح می دهیم تا معیاری برای مقایسه داشته باشید. اهمیت استفاده از تجهیزات حفاظت در برابر اشعه ایکس تجهیزات حفاظت در برابر اشعه ایکس بر مبنای یک واقعیت زیستی است. پرتو یونیزان ساختار DNA را تغییر می دهد. دوز بالا سلول را می کشد و دوز پایین، احتمال جهش ژنتیکی و سرطان را افزایش می دهد. مشکل اصلی همین بخش دوم است، چون اثر احتمالی پرتو هیچ آستانه امنی ندارد. یعنی هر مقدار پرتوگیری، سهمی در ریسک آینده فرد خواهد داشت.استاندارد ملی برای کارکنان پرتوی، سقف ۲۰ میلی سیورت در سال را با میانگین پنج ساله مشخص کرده است. عبور از این سقف، پیگرد قانونی برای مرکز و خطر جدی سلامتی برای فرد به دنبال دارد. یک لایه با ضخامت معادل نیم میلی متر سرب، بیش از ۹۰ درصد پرتو پراکنده تشخیصی را متوقف می کند. تجهیزات حفاظت در برابر اشعه محیطی تجهیزات حفاظت در برابر اشعه محیطی، پرتو را در سطح ساختمان و پیش از رسیدن به افراد مهار می کنند. واقعیت این است که پرتو ایکس بعد از برخورد با بدن بیمار پراکنده می شود. این پرتو پراکنده به هر سو می رود و به دیوار، سقف و کف نفوذ می کند. برای همین، پیش از اجرای حفاظ، باید وضعیت واقعی مرکز از نظر جهت تابش و کاربری فضاهای اطراف بررسی شود. طبق همین اطلاعات، ضخامت سرب یا معادل حفاظتی هر بخش تعیین می شود. اگر تجهیزات حفاظت در برابر اشعه محیطی یک بار درست اجرا شود، ده ها سال بدون شرایط نگهداری خاصی کار خود را انجام می دهد. در ادامه، اجزای این ساختارهای حفاظتی را بررسی می کنیم. عایق سازی ساختاری (ورق سربی دیوارکوب، درب و چهارچوب سربی) پایه ای ترین جزء تجهیزات حفاظت در برابر اشعه در این لایه، ورق سربی دیوارکوب است. ضخامت این ورق ها بین یک تا سه میلی متر است و پشت پانل گچی یا MDF جاسازی می شود. لبه های دو ورق باید روی هم بنشینند، وگرنه هر درزی بین آنها راه فرار پرتو می شود. ساختار درب سربی، یک هسته سرب یک دست میان دو روکش چوبی یا فلزی است و لولا و یراق آلات باید وزن این هسته را سال ها بدون افتادگی تحمل کنند. چهارچوب سربی هم باید دست کم یک سانتی متر با ورق دیوار همپوشانی داشته باشد. چون فاصله میان درب و دیوار، بدون این همپوشانی، خودش یک کانال باز برای پرتو می شود. شیشه و پاراوان یا پارتیشن های سربی اپراتور باید هنگام تصویربرداری بیمار را ببیند، اما در عین حال در معرض پرتو نباشد. برای همین از شیشه سربی استفاده می شود. این شیشه ظاهر شفافی دارد، اما می تواند بخشی از پرتو را جذب کند. به همین دلیل، یکی از کاربردی ترین تجهیزات حفاظت در برابر اشعه در اتاق کنترل است. در بعضی فضاها هم از پاراوان سربی استفاده می کنند. این وسیله متحرک است و هر جا لازم باشد جلوی پرتو پراکنده قرار می گیرد. تجهیزات حفاظت در برابر اشعه مخصوص بیمار در تصویربرداری پزشکی، بیمار تنها کسی است که ناچار است در مسیر پرتو قرار بگیرد. بنابراین محافظت از بخش هایی که در تشخیص نقشی ندارند، مهم است. استفاده از تجهیزات حفاظت در برابر اشعه با هدف کاهش دوز دریافتی بخش های حساس بدن نظیر تیروئید و غدد جنسی انجام می شود. پیش از استفاده از این محافظ ها، کارشناس رادیولوژی با کولیماتور محدوده تابش را تا حد لازم کوچک می کند. سپس اگر شرایط بیمار و نوع تصویربرداری اجازه بدهد، پوشش های سربی نرم روی نواحی حساس قرار می گیرند. این مرحله، دقت بالایی می خواهد. چون قرارگیری اشتباه محافظ می تواند بخشی از ناحیه تشخیصی را بپوشاند. اجرای درست این کار، یکی از موارد مهم حفاظتی برای بیمار است. لباس ها و شیلد های اصلی بدن پیش بند و روپوش سربی از جمله مهمترین تجهیزات حفاظت در برابر اشعه هستند. این لباس ها بیشتر برای کارکنان استفاده می شوند تا از بدن آن ها در برابر پرتوهای پراکنده محافظت کنند. بعضی مدل ها فقط جلوی بدن را می پوشانند و بعضی دیگر جلو و پشت را با هم می گیرند. نگهداری درست این پوشش ها هم اهمیت دارد. اگر روپوش تا شود، لایه داخلی آن ممکن است آسیب ببیند و اثرش کم شود. به همین دلیل، باید همیشه آویزان نگه داشته شود. محافظ های موضعی سر و اندام ها بعضی قسمت های بدن حساس تر از بقیه اند و به محافظ جداگانه نیاز دارند. برای همین، در کنار روپوش اصلی از وسایلی مثل محافظ تیروئید، عینک سربی، دستکش سربی هم استفاده می شود. این وسایل هم جزو تجهیزات حفاظت در مقابل اشعه هستند و برای کاهش آسیب به اندام های حساس کاربرد دارند. انتخاب سایز مناسب این وسایل هم مهم است، چون وسیله نامناسب خوب روی بدن نمی نشیند. تجهیزات پایش و دوزیمتری اشعه بدون اندازه گیری دوز دریافتی کارکنان، نمی توان از کارایی تجهیزات حفاظت در برابر اشعه مطمئن شد. دوزیمتر فردی، میزان پرتو دریافتی هر فرد را ثبت می کند. نسل قدیمی این ابزار، دوزیمتر فیلم بج بود که با تیرگی فیلم، دوز را تخمین می زد. امروز جای آن را دوزیمتر TLD و OSL گرفته که دقت بیشتری دارند. وقتی TLD گرم می شود، نوری متناسب با دوز جذب شده تولید می کند که آزمایشگاه بعدا آن را می خواند. کارمند این وسیله را روی یقه یا سینه می بندد و هر ماه برای قرائت به مرکز می فرستد. در پروس
سلامت نیوز
سلامت نیوزسلامت نیوز