ترامپ، ناتو را روی لبه پرتگاه اعتماد برد

رفتار دوگانه دونالد ترامپ در نشست ناتو، بار دیگر متحدان آمریکا را با بحران اعتماد روبهرو کرد؛ رئیسجمهوری که ابتدا پیمان غربی را هدف حمله قرار داد و ساعاتی بعد از اتحاد سخن گفت، اکنون آینده تعهدات واشنگتن را در هالهای از ابهام فرو برده است. نشست اخیر سران ناتو در آنکارا بار دیگر شکاف میان رویکرد سنتی آمریکا به رهبری نظم امنیتی غرب و نگاه شخصمحور دونالد ترامپ به روابط بینالملل را آشکار کرد. رئیسجمهور آمریکا که نشست را با حمله به متحدان اروپایی و انتقاد از ساختار ناتو آغاز کرد، ساعاتی بعد از «وحدت» و «روابط عالی» سخن گفت؛ تغییری ناگهانی که نگرانیها درباره ثبات سیاست خارجی واشنگتن و آینده پیمان آتلانتیک شمالی را افزایش داده است. ترامپ؛ از تهدید به فاصلهگیری تا تأکید بر اتحاد رفتار سیاسی دونالد ترامپ در نشست اخیر ناتو بار دیگر ویژگی اصلی سیاست خارجی او را به نمایش گذاشت: تصمیمگیری بر پایه محاسبات لحظهای، روابط شخصی و استفاده از فشار رسانهای برای کسب امتیاز. ترامپ پیش از آغاز نشست، با انتقاد شدید از اعضای ناتو، آنها را به ناکافی بودن سهمشان در هزینههای دفاعی متهم کرد. او همچنین از متحدانی مانند بریتانیا انتقاد کرد و موضوعاتی مانند جنگ ایران، اختلافات تجاری و مسئله گرینلند را به عنوان نشانههایی از نارضایتی آمریکا مطرح کرد. این مواضع در شرایطی مطرح شد که ناتو طی دهههای گذشته مهمترین چارچوب امنیتی غرب به شمار رفته و آمریکا همواره نقش محوری در حفظ این ساختار داشته است. با این حال، ترامپ بارها تلاش کرده رابطه واشنگتن با متحدانش را از یک تعهد راهبردی به معاملهای بر پایه سود و هزینه کوتاهمدت تبدیل کند. اما تنها چند ساعت پس از این حملات، فضای سخنان ترامپ تغییر کرد. او پس از دیدار با رهبران کشورهای عضو ناتو از موفقیت نشست سخن گفت و تأکید کرد که روابط میان اعضا مثبت است. همین تغییر سریع، بار دیگر بحث درباره غیرقابل پیشبینی بودن سیاستهای او را در محافل سیاسی و رسانهای داغ کرد. اردوغان و دیپلماسی مبتنی بر روابط شخصی یکی از عوامل مهم در تغییر فضای نشست، رابطه نزدیک ترامپ با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، عنوان شده است. ترامپ بارها از رهبران قدرتمندگرا تمجید کرده و نشان داده است که ارتباط شخصی با سیاستمداران خارجی میتواند بر ارزیابی او از روابط میان کشورها تأثیر بگذارد. به باور برخی تحلیلگران، میزبانی ترکیه و رابطه ویژه ترامپ با اردوغان باعث شد تنشهای اولیه نشست به بحران تبدیل نشود. ترامپ در سیاست خارجی خود بیش از آنکه به ساختارهای نهادی مانند اتحادها توجه کند، به تعامل مستقیم با رهبران کشورها اهمیت میدهد. این رویکرد تفاوت آشکاری با سیاست رؤسای جمهور پیشین آمریکا دارد که معمولاً بر اهمیت نهادهای بینالمللی، تعهدات چندجانبه و استمرار اتحادها تأکید میکردند. در نگاه ترامپ، ارزش یک اتحاد اغلب با میزان همکاری فوری و منافع مستقیم آمریکا سنجیده میشود. کاهش اعتماد اروپا به واشنگتن اگرچه نشست ناتو با نمایش وحدت پایان یافت، اما نگرانی اصلی متحدان اروپایی همچنان پابرجاست: آیا آمریکا در یک بحران آینده همچنان به تعهدات امنیتی خود پایبند خواهد ماند؟ تحلیلگران معتقدند مهمترین پیامد رفتار ترامپ، نه تضعیف فوری ساختار ناتو، بلکه کاهش اعتماد سیاسی میان اعضای این پیمان است. کشورهای اروپایی اکنون بیش از گذشته تلاش میکنند توان دفاعی مستقل خود را افزایش دهند تا در برابر تغییرات احتمالی در سیاست آمریکا آسیبپذیر نباشند. افزایش بودجههای نظامی کشورهای اروپایی نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. اروپا تلاش دارد سهم بیشتری در تأمین امنیت خود بر عهده بگیرد؛ روندی که میتواند در آینده ناتو را به ائتلافی با نقش پررنگتر اروپا تبدیل کند. در همین حال، تغییر موضع ترامپ درباره ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، نیز مورد توجه قرار گرفت. ترامپ که پیشتر روابط پرتنشی با زلنسکی داشت، این بار از عملکرد او در مقاومت برابر روسیه تمجید کرد. این تغییر ممکن است نتیجه نارضایتی ترامپ از ولادیمیر پوتین و همچنین تأثیر فضای سیاسی داخلی آمریکا باشد. بحران اصلی؛ فراتر از شخص ترامپ با وجود تمرکز رسانهها بر شخصیت و رفتار ترامپ، برخی کارشناسان معتقدند مسئله اصلی عمیقتر از یک فرد است. آنها رفتار ترامپ را نشانهای از بحران گستردهتر در سیاست خارجی آمریکا میدانند؛ بحرانی که از اختلافات داخلی، تغییر نگاه جامعه آمریکا به نقش جهانی این کشور و نبود اجماع درباره جایگاه واشنگتن در جهان ناشی میشود. برای متحدانی مانند آلمان و ژاپن که دههها بر تضمین امنیتی آمریکا تکیه کردهاند، این وضعیت یک پیام روشن دارد: دوران اتکای کامل به واشنگتن ممکن است به پایان خود نزدیک شود. نشست آنکارا اگرچه با تصاویر لبخند، دست دادن رهبران و تأکید بر اتحاد پایان یافت، اما پشت این نمایش دیپلماتیک، پرسشی جدی باقی مانده است؛ آیا ناتو میتواند در دورهای که سیاست آمریکا بیش از گذشته غیرقابل پیشبینی شده، انسجام و اعتماد گذشته را حفظ کند؟ پاسخ به این پرسش نه فقط آینده ناتو، بلکه جایگاه آمریکا در نظم امنیتی جهان را نیز مشخص خواهد کرد.