حقوق نظامیان در دوره قاجار، تلفیقی از پول و اجناس ضروری مانند گندم بود. فورو کاوا نخستین سفیر ژاپن در ایران گزارش جالبی درباره حقوق نظامیان ایرانی در دوره قاجار دارد که در ادامه میخوانید. نگهداری و تجهیز سپاه کاری بسیار پر هزینهای است؛ سبک و سیاق لشکرداری در قرون گذشته، به ویژه پس از گسترش تیولداری در دوره سلجوقی، بر اساس واگذاری املاک به فرماندهان برای تامین هزینههای سپاهیان بود. با این حال، آنچه دست سربازان را میگرفت، مبلغ قابل اعتنایی نبود و سپاهیان سطوح پایین، همواره جزو اقشار آسیبپذیر جامعه محسوب میشدند. در دوره صفویه، به خصوص بعد از دوره شاه عباس که با تشکیل سپاهیان شاهسون، نظامیان مستقیماً زیر نظر شاه قرار میگرفتند، دستمزد سربازان هم بهتر شد و هم انتظام مناسبتری یافت. این رویه در دوره افشاریه و تا حدودی زندیه هم تداوم پیدا کرد؛ اما در عصر قاجار، اوضاع حقوقی سربازان دچار نقصان جدی شد. گزارش جهانگردانی که در این دوره به ایران آمدند، نشان میدهد که وضعیت مالی نظامیان دونپایه این عصر چگونه بوده است. نوبویوشی فورو کاوا فرستاده امپراتور ژاپن به دربار ناصرالدینشاه قاجار در سفرنامه خود مینویسد: «افراد بازنشسته معمولاً نیمِ حقوق را میگیرند و افراد مشغول به خدمت هم، همه مقرری دولتی را دریافت نمیکنند. مقرریای که دولت میدهد، برای هر سرباز پیاده ۸۰ قران در سال و روزی چهار قرص۳۶۰ گرمی نان، لباس و مرسوم دیگر است. باقی مخارج را از محل پول سرباز که از املاک و اراضی میگیرند، میپردازند و کسری را جبران میکنند؛ به طوری که به هر قراول در سال نزدیک به ۱۲۰ قِران میرسد. گویا جمع وصولیها برای پول سرباز، ۲۰۰ قِران در سال برای هر فرد پیاده نظام میشود. اما آنها در حقیقت مبلغی بسیار کمتر از این دریافت میکنند و معمولاً هر سرباز پنج قران در ماه، که نزدیک ۶۰ قران در سال میشود، میگیرد. چنین است که سربازها معمولاً سختی میکشند و آنها که فرصت و امکان دارند، کار و حرفهای مانند نهر کنی و گچکاری و باربری و هیزمشکنی پیش میگیرند و معدودی که سرمایهای دارند در کنار خیابان بساط صرافی و تبدیل پول سیاه و سفید به هم میگسترند تا در آمد آن کمک خرجی برای زندگی شان باشد.» نوبویوشی فورو کاوا، سفرنامه فورو کاوا، ترجمه هاشم رجبزاده و کینیجی ئه اورا، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۴، ص ۱۲۸
قدس آنلاین
قدس آنلاینقدس آنلاین